गरुड पुराणमा पृथ्वी–सूर्य दूरी र ध्यानजन्य ‘अतिचेतना’
गरुड पुराणभित्र, दोस्रो खण्ड— जसलाई प्रेत कल्प वा प्रेत खण्ड भनिन्छ— मृत्यु–संस्कार र परलोकलाई समर्पित छ। अनुवादअनुसार फरक पर्न सक्छ, तर सामान्यतया अध्याय ३३, श्लोक ३ मा कुनै दूरीको नाप उल्लेख हुन्छ। त्यहाँ भगवान् विष्णु गरुडलाई भन्छन्— ‘मानव लोक र यमलोकबीचको मार्ग नापअनुसार छयासी हजार योजन लामो छ।’ गरुड पुराण सारोद्धार— मूल ग्रन्थको संक्षिप्त रूप— मा यही कुरा अध्याय २, ‘यमको मार्गको वर्णन’ मा यसरी आउँछ— ‘वैतरणीबाहेक यमको मार्ग छयासी हजार योजन लामो छ।’ यही संस्करणले आत्माले यमलोक पुग्न दिनको ठ्याक्कै २४७ योजन यात्रा गर्ने पनि उल्लेख गर्छ। ८६,००० लाई २४७ ले भाग गर्दा ३४८ दिन आउँछ— यसैकारण गरुड पुराणले सुरुमा झन्डै वर्षभरि नै किरिया–प्रथा गर्न सिफारिस गरेको थियो, दैनिक पाठसहित— उद्देश्य थियो, मृतकको आत्मा यमलोक नपुगुन्जेल ती ३४८ दिन पर्खने। पछि क्षेत्रीय विद्वान्हरूले यसलाई १३ हप्ता र अन्ततः १३ दिनमा घटाए, किनभने मानिसको जीवन व्यस्त हुँदै गयो र वर्षभरिको किरिया–प्रथा व्यावहारिक रहेन।
भिसा भाग २
यदि तपाईं $5,000 भन्दा कम GDP per capita भएको मुलुकका हुनुहुन्छ भने, कम्तीमा ५० मुलुकमा भिसारहित यात्रा गर्न पाउने सम्भावना झन्डै दुई-तिहाइ (६७%) रहेछ — मैले सोचेजति खराब होइन। तर मापदण्डलाई Henley को मध्यमान अङ्क ८२ (कम्तीमा ८२ गन्तव्यमा भिसारहित पहुँच) सम्म बढाउँदा यो सम्भावना घटेर झन्डै ८% मा झर्छ (चित्र १)। र यदि तपाईंको मुलुक न्यून आय भएको हो — GDP per capita $1,146 भन्दा कम — भने ८२ सम्म पुग्ने सम्भावना व्यावहारिक रूपमा शून्य: तथ्याङ्कमा एउटै पनि न्यून-आय मुलुकले मध्यमान नाघ्दैन। त्यसैले यदि तपाईं ट्राभल भ्लगर बन्ने सपना देख्नुहुन्छ र मलावी (राहदानी: ~७० गन्तव्य) वा नेपाल (~३५) मा बस्नुहुन्छ भने, गणित निर्मम छ — वास्तविक पहुँच छ, तर विश्वव्यापी गतिशीलताको माथिल्लो आधा भागमा कहिल्यै होइन। तपाईंको विकल्प भनेको सबै थोक छाडेर, बलियो राहदानी भएको मुलुकमा बसाइँ सर्ने, वर्षौँसम्म त्यसको अर्थतन्त्रमा योगदान गर्ने र अन्ततः नागरिकता लिने हो। तर त्यतिबेलासम्म भ्लगिङको सपना सायद किनारा लागिसकेको हुन्छ। त्यो घर्षण र सङ्घर्षको कल्पना गर्नुहोस्।
भिसा भाग १
अधिकांश पश्चिमी दूतावास तथा वाणिज्य दूतावासमा मैले देखेको एउटा नैतिक दोहोरो मापदण्ड के हो भने, भिसा अन्तर्वार्ताका बेला आवेदकलाई कुनै गोपनीयता दिइँदैन; अरू पचास जना आवेदकका अगाडि नै हाम्रो आर्थिक अवस्था र व्यक्तिगत जीवनबारे प्रश्न सोधिन्छ। के यस्तै कुरा कुनै पश्चिमालीले स्विकार्थ्यो र? पक्कै पनि स्विकार्दैनथ्यो; उनीहरूका लागि त अधिकांश भिसा "ई-भिसा" वा "अराइभलमै भिसा" हुन्छन्। गरिब मुलुकमा जन्मिनुपरेको हाम्रो "दुर्भाग्य"ले गोपनीयता, मर्यादा र यात्राको हाम्रो अधिकार स्वतः खोसिएझैँ लाग्छ। भिसा अस्वीकृत भएपछि त सूचना र फिर्ताको हाम्रो अधिकारसमेत हुँदैन। भिसा आवेदनको खर्च कहिलेकाहीँ केही महिनाको तलबभन्दा बढी हुन्छ!
चेतनाको बारेमा
त्यसैले मस्तिष्क नै हाम्रो चेतन सजगता, व्यक्तित्व, स्मृति, रोजाइ, कार्य, रुचि र संवेदनशीलताको आसन हो भन्नेमा थोरै मात्र शंका छ। के ब्याक्टेरिया संवेदनशील छ? सायद छैन। के हामी छौं? हो, छौं — र त्यसको स्पष्ट जिम्मेवार हाम्रो मस्तिष्क हो।
अब, कोही-कोही “यो सबै मस्तिष्क हो” सुन्नेबित्तिकै विज्ञानले आफ्नो भित्री जीवनलाई नक्कली भनिरहेको ठान्छन् — र ठ्याक्कै यही डर गुरुहरूले फाइदा उठाउँछन्। त्यसैले म के होइन भन्दैछु, प्रस्ट पारौं। म तपाईंको अनुभव भ्रम हो, वा तपाईं “खाली रसायन मात्र” हो भन्दै छैन। तपाईंको भित्री जीवन पूर्ण रूपले वास्तविक छ — कल्पना, माया, शोक, संगीत, बिहानको चियाको स्वाद, सबै वास्तविक छन्। म त यति भन्दैछु कि यी मस्तिष्कले उत्पन्न गर्छ र मस्तिष्कबाट छुट्टिएर तैरिँदैनन्। पेटले पाचन उत्पन्न गरेजस्तै सोच्नुहोस्: पाचन वास्तविक छ, तर त्यो पेटमाथि तैरने छुट्टै पदार्थ होइन — त्यो त पेटले गर्ने काम हो। चेतना मस्तिष्कले गर्ने काम हो: एउटा साँचो, प्रथम-पुरुष अनुभव जुन एकैसाथ पूर्ण रूपले जैविक प्रक्रिया पनि हो — कुनै दोस्रो, प्रेतात्मक पदार्थको आवश्यकता छैन।
स्टोइसिजम (Stoicism) को बारेमा
आज हामी जसलाई स्टोइसिजम भनेर चिन्छौं, त्यो केवल व्यावहारिक रूपमा उपयोगी दर्शनहरूको एक समूह हो जसमा इतिहासका धेरैमानिसहरू सहमत भएका छन् वा विस्तार गरेका छन्। व्यक्तिगत स्टोइकहरू मार्कस जस्ता सम्राटहरूदेखि एपिक्टेटस जस्ता दासहरूसम्मरहेका छन्। तिनीहरू उच्च आध्यात्मिक र धार्मिक भएका छन्, तर तिनीहरू आफ्नो समयका देवताहरूमाथि शंका गर्ने संशयवादी (skeptics) पनि भएका छन्। तिनीहरू विभिन्न समय, धर्म र संस्कृतिहरूमा फैलिएका छन्, तर जीवनलाई हेर्ने तिनीहरूको व्यक्तिगत दर्शनका मुख्यसिद्धान्तहरू उल्लेखनीय रूपमा समान छन्। इब्न सिना (अविसेन्ना) र राजी, उदाहरणका लागि, इस्लामिक स्वर्ण युगका चिकित्सक र दार्शनिकथिए जसको स्टोइक दर्शनमा गहिरो चासो थियो। यो भन्न सकिन्छ कि लाओ त्जु, कन्फ्युसियस, जेन मास्टर इक्यू सोजुन वा हिन्दू अर्थशास्त्रीचाणक्य जस्ता केही पूर्वीय दार्शनिकहरू पनि कुनै न कुनै रूपमा स्टोइक थिए, किनभने आत्म-चिन्तन र सहनशीलताका बारेमा उनीहरूका धेरैविचारहरू पश्चिमका शास्त्रीय स्टोइकहरूसँग मिल्दोजुल्दो थिए। अझ रोचक कुरा के छ भने स्टोइक दर्शनहरूमा दोहोरिने सहनशीलता रधैर्यताका विषयवस्तुहरू ती विविध मानिसहरूको आफ्नो अस्तित्वको समयसँग सान्दर्भिक सरल अनुभवजन्य अवलोकनहरू थिए भन्नसकिन्छ।
नैतिक आक्रोश र न्युरोसाइन्स
छोटकरीमा, सामाजिक सञ्जालले हाम्रो स्वाभाविक आक्रोशको आगोमा घिउ थप्छ, र समाजभन्दा व्यक्तिलाई बढी फाइदा पुर्याउने प्रवृत्ति राख्छ। उनको तर्क छ कि प्रविधिले विचार व्यक्त गर्न एक क्लिक जत्तिकै सहज बनाएको छ, र त्यसैबीच हामीलाई जोसँग रिसाएका हुन्छौं ती मानिसबाट टाढा पनि पार्छ। वास्तविक जीवनभन्दा अनलाइनमा आक्रोश पोख्न धेरै सजिलो छ, र सामाजिक सञ्जालका ध्यान खिच्ने एल्गोरिदमले यो असरलाई अझ बढाउँछन्।

