गरुड पुराणमा पृथ्वी–सूर्य दूरी र ध्यानजन्य ‘अतिचेतना’

हालै म एउटा टिकटक भिडियोमा पुगेँ, जहाँ नेपालका एक चर्चित चिकित्सकले एक लोकप्रिय टक–सोमा प्रख्यात पत्रकारसामु सहजै दाबी गर्छन् कि सनातनी/हिन्दू दर्शन उनको विचारमा आफ्नो समयभन्दा निकै अगाडि थियो। उनी भन्छन्, ‘गरुड पुराण’ ले पृथ्वीदेखि सूर्यसम्मको दूरी ठ्याक्कै गणना गरी पूर्वानुमान गरेको छ। उनी अझ अगाडि बढेर भन्छन्, यी प्राचीन दार्शनिक विचारहरू आधुनिक स्नायुविज्ञानका सिद्धान्तले पुष्टि गर्छन्। उनले दिएको उदाहरण यस्तो छ— अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि ध्यान गर्ने भिक्षुहरूले आफ्ना मस्तिष्कीय तरंग (brain waves) यसरी सम्म र समतल पार्न सक्छन् कि मानौँ ती निदाएका छन् र ‘अतिचेतना’ (super-consciousness) को अवस्थामा छन्— यी उनकै शब्द हुन्। त्यसपछि पत्रकारले थप्छन्, यी ध्यानमग्न भिक्षुहरूले समय ढिलो पार्न, श्वासप्रश्वासको दर घटाउन र शारीरिक रूपमै आफ्नो शरीर हावामा उठाउन (levitate) सक्छन्, जसलाई ती चिकित्सकले समर्थन गर्दै साँचो भनी पुष्टि गर्छन्। यति मात्र होइन, पूर्वीय दर्शन र अधिभौतिकशास्त्र महत्त्वपूर्ण छन्, दक्षिण एसियाका मानिसहरूले यिनलाई बढी राम्ररी बुझ्छन्, र कतिपयले आधुनिक विज्ञान र सनातन अधिभौतिकी दुवै बुझ्छन् भन्ने पनि दाबी गरिन्छ— जसलाई अस्पष्ट रूपमा लाभदायक भनी संकेत गरिएको छ।

ठूला–ठूला दाबी प्रशस्तै छन्। अनि कुनै चिकित्सक— शास्त्र र विज्ञान दुवै बुझेको दाबी गर्ने व्यक्ति— बाट आएपछि त यी साँचै नै हुनुपर्छ, होइन र? आउनुहोस्, खोतलौँ।

दाबी १: गरुड पुराणले पृथ्वी–सूर्य दूरी पूर्वानुमान गरेको थियो

सर्वप्रथम, गरुड पुराण के हो भन्ने बुझ्न जरुरी छ। यो एउटा पौराणिक ग्रन्थ हो, जुन परम्परागत रूपमा किरिया–प्रथाको तेस्रो वा चौथो दिन वाचन गरिन्छ— यो कुनै व्यक्तिको मृत्युपछि उसको सम्झनामा र आत्मालाई यमलोकसम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्ने उद्देश्यले गरिने संस्कार हो। यमलोक भनेको मृत्यु र न्यायका सनातनी देवता यमको लोक हो— यो नर्स (Norse) पुराणको हेलहाइम (वा हेल) र ग्रिक पुराणको हेडिसको पातालसँग मिल्दोजुल्दो छ। गरुड पुराणअनुसार आत्माले यमलोक पुग्न वैतरणी नदी तर्नुपर्छ, ठीक त्यसरी नै जसरी ग्रिक पुराणमा आत्माहरूले पाताल पुग्न स्टिक्स नदी तर्नुपर्छ।

गरुड पुराणभित्र, दोस्रो खण्ड— जसलाई प्रेत कल्प वा प्रेत खण्ड भनिन्छ— मृत्यु–संस्कार र परलोकलाई समर्पित छ। अनुवादअनुसार फरक पर्न सक्छ, तर सामान्यतया अध्याय ३३, श्लोक ३ मा कुनै दूरीको नाप उल्लेख हुन्छ। त्यहाँ भगवान् विष्णु गरुडलाई भन्छन्— ‘मानव लोक र यमलोकबीचको मार्ग नापअनुसार छयासी हजार योजन लामो छ।’ गरुड पुराण सारोद्धार— मूल ग्रन्थको संक्षिप्त रूप— मा यही कुरा अध्याय २, ‘यमको मार्गको वर्णन’ मा यसरी आउँछ— ‘वैतरणीबाहेक यमको मार्ग छयासी हजार योजन लामो छ।’ यही संस्करणले आत्माले यमलोक पुग्न दिनको ठ्याक्कै २४७ योजन यात्रा गर्ने पनि उल्लेख गर्छ। ८६,००० लाई २४७ ले भाग गर्दा ३४८ दिन आउँछ— यसैकारण गरुड पुराणले सुरुमा झन्डै वर्षभरि नै किरिया–प्रथा गर्न सिफारिस गरेको थियो, दैनिक पाठसहित— उद्देश्य थियो, मृतकको आत्मा यमलोक नपुगुन्जेल ती ३४८ दिन पर्खने। पछि क्षेत्रीय विद्वान्हरूले यसलाई १३ हप्ता र अन्ततः १३ दिनमा घटाए, किनभने मानिसको जीवन व्यस्त हुँदै गयो र वर्षभरिको किरिया–प्रथा व्यावहारिक रहेन।

गरुड पुराणमा कतै पनि पृथ्वी र सूर्यबीचको दूरी उल्लेख छैन। त्यसैले दाबीकर्ताले सनातनी/हिन्दू शास्त्रको आधारभूत तथ्य नै गलत बुझेका रहेछन्। यो दूरी उल्लेख गर्ने ग्रन्थ त हनुमान चालीसा हो— तुलनात्मक रूपमा निकै आधुनिक ग्रन्थ, र त्यो पनि शास्त्रीय संस्कृतमा होइन, अवधीमा लेखिएको। जसरी रोमान्स भाषाहरू शास्त्रीय ल्याटिनबाट होइन, दैनिक बोलिने ‘भल्गर’ ल्याटिनबाट विकसित भए, त्यसरी नै अवधी पनि सीधै शास्त्रीय संस्कृतबाट होइन, प्राकृत र अपभ्रंश जस्ता लोकभाषाहरूबाट उत्पन्न भएको हो— र यो आज पनि उत्तर भारत र पश्चिम नेपालका केही भागमा बोलिन्छ।

सन्दर्भका लागि— ग्रिक पुराणको स्टिक्स नदी मौखिक परम्परामा झन्डै ईसापूर्व १६००–११०० (BCE) तिर उत्पन्न भयो, र यसका लिखित ग्रन्थहरू झन्डै ईसापूर्व ८००–६०० तिर पहिलोपटक देखा परे। मनुस्मृति लामो अवधिमा संकलित भयो, जसलाई सामान्यतया झन्डै ईसापूर्व २०० देखि ईस्वी सन् ३०० (CE) — अर्थात् दोस्रो–तेस्रो शताब्दी — बीचको मानिन्छ। नर्स (Norse) पुराण पुरानो जर्मानिक मौखिक परम्पराबाट विकसित भयो, जसका अवशिष्ट ग्रन्थहरू झन्डै ईस्वी १२००–१३०० तिर संकलित भए। यसको तुलनामा, गरुड पुराण पहिलो सहस्राब्दी (CE) भरि बन्दै गयो, र हामीसँग अहिले भएको संस्करण सामान्यतया नवौँ–दशौँ शताब्दीतिरको मानिन्छ। हनुमान चालीसा सबै हिसाबले निकै आधुनिक छ— यो दीर्घ कविता (हनुमानप्रतिको भक्ति–स्तुति) परम्परागत रूपमा गोस्वामी तुलसीदास (१५११–१६२३, प्रख्यात तुलसीदास रामायणकै रचयिता मानिने) लाई समर्पित छ, जसले यसलाई सोह्रौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा राख्छ, झन्डै विक्रम संवत् १६३३–१६५७।

दाबीकर्तालाई शंकाको सुविधा दिऔँ— मानौँ उनले स्रोत मात्र मिलाएनन्— र हेरौँ, हनुमान चालीसाले पृथ्वी–सूर्य दूरीलाई ठ्याक्कै कहाँ र कसरी वर्णन गर्छ। यो त्यस श्लोकमा छ— ‘युग सहस्र योजन पर भानु, लील्यो ताहि मधुर फल जानु।’ अवधीमा यसको अर्थ लगभग यस्तो हुन्छ— ‘सूर्य हजारौँ युग र योजनको दूरीमा छ; तिमीले त्यसलाई गुलियो फल सम्झी निल्यौ।’

तर आधुनिक इन्टरनेटका पक्षधरहरूले अंकहरूलाई केही रोचक ढंगले मिलाएर जोडेका छन्। उनीहरूको दाबी छ— वैदिक ब्रह्माण्डीय चक्रअनुसार एक युग बराबर १२,००० वर्ष हुन्छ; सहस्र भनेको ठ्याक्कै १,००० (‘किलो’— ग्रिक शब्द— ले १,००० जनाउँछ झैँ); र योजन दूरीको परम्परागत नाप हो, जुन झन्डै ८ माइल अर्थात् १२.८ किलोमिटर बराबर हुन्छ। त्यसपछि उनीहरू गुणन गर्छन्— १२,००० × १,००० × १२.८ = १५,३६,००,००० किलोमिटर (अर्थात् १५ करोड ३६ लाख)। पृथ्वी र सूर्यबीचको औसत दूरी— एक खगोलीय एकाइ (astronomical unit)— झन्डै १४ करोड ९६ लाख किलोमिटर हो। निकै नजिक छ। अझ ठ्याक्कै भन्दा, यो परिभाषाअनुसार ठीक १४,९५,९७,८७०.७ किलोमिटर हो। (वास्तवमा, खगोलीय एकाइ अहिले ताजा रूपमा नापिएको मान नभई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सहमत स्थिर स्थिरांक हो, र पृथ्वी–सूर्यको वास्तविक दूरी वर्षभरि झन्डै १४ करोड ७१ लाख देखि १५ करोड २१ लाख किलोमिटरसम्म घटबढ हुन्छ, किनभने पृथ्वीको कक्षा दीर्घवृत्ताकार छ।) हनुमान चालीसाको त्यो जोडिएको आँकडालाई जस्ताको तस्तै लिँदा, १५ करोड ३६ लाखबाट १४ करोड ९६ लाख घटाउँदा झन्डै ४० लाख बाँकी रहन्छ— अर्थात् गणना झन्डै ४० लाख किलोमिटरले चुकेको छ, जुन धेरै हो। त्यो अन्तर झन्डै ३१४ वटा पृथ्वी छेउछेउ राख्दा हुने जति हो। हनुमान चालीसाको श्लोकका आधारमा सूर्यतर्फ पठाइएको अन्तरिक्ष यान कहिल्यै सूर्यसम्म पुग्दैन।

त्यो ४० लाख किलोमिटरको चुकाइ त उदार पाठ मात्रै हो— यसले त त्यो जोडघटाउलाई वैध गणना मानेर सुरु गर्छ। तर त्यो वैध छैन, र गहिरो समस्या यहीँ छ। जब तपाईं जोड वा गुणनबाट दूरी निकाल्नुहुन्छ, तपाईंले जोड्ने हरेक राशि दूरीकै एकाइ हुनुपर्छ। युग त्यस्तो होइन— यो त समयको एकाइ हो, एउटा ब्रह्माण्डीय चक्र वा कल्प। वैदिक ढाँचा (विशेषतः वेदाङ्ग ज्योतिष) अनुसार एक युग ठ्याक्कै ५ वर्ष लामो हुन्छ। १२,००० को अंक त धेरै पछि मनुस्मृतिमा आयो, जहाँ यसलाई ‘देवताहरूको वर्ष’ भनी परिभाषित गरिएको थियो— पात्रोको १२ महिनाको सहस्र (१,००० × १२)— किनभने देवताहरू मानिसभन्दा निकै लामो आयु बाँच्छन् भन्ने मानिन्थ्यो। अन्य ग्रन्थ र अनुवादहरूले १२,००० लाई चार युगको योगबाट निकाल्छन्— सत्ययुगका ४,८०० वर्ष, त्रेतायुगका ३,६००, द्वापरयुगका २,४०० र कलियुगका १,२००— जुन जोड्दा १२,००० हुन्छ। मूल कुरा के हो भने, समय, गणना र दूरीलाई गुणन गरेर त्यसको परिणामलाई दूरी भन्नु नै निरर्थक हो। त्यसमाथि, युग कति लामो हुन्छ भन्नेमा शास्त्रहरू आफैँ एकमत छैनन्। केही आधुनिक ग्रन्थहरूले युगको अवधिमा थप शून्य थप्छन् (१२,००० होइन, १२,००,०००), जसले पृथ्वी–सूर्य दूरीलाई १५ अरब ३० करोड किलोमिटर पुर्‍याउँछ— एउटा बेतुक अन्तरले चुकेको, यद्यपि कुनै अन्तरिक्ष यानले पुष्टि गर्नुअघि नै हामी अस्तित्वबाटै जमेर सकिन्थ्यौँ। बरु सबैभन्दा पुराना वैदिक ग्रन्थहरूअनुसार जाने हो भने, जहाँ दोहोरिने कर्मकाण्डका लागि एक युग ५ पात्रो वर्ष हुन्छ, त्यही विधिले पृथ्वी–सूर्य दूरी ६४,००० किलोमिटर निकाल्छ। त्यो त न्युयोर्कदेखि सिड्नीसम्म चारपटक उड्नुजत्तिकै हो। यदि सूर्य त्यति नजिक भएको भए, हामी अस्तित्वबाटै भुटिएर सकिन्थ्यौँ।

त्यसैले, ती चिकित्सक— वा गरुड पुराणले पृथ्वी–सूर्य दूरी पूर्वानुमान गरेको दाबी गर्ने जोसुकै— गलत छन्, किनभने त्यससँग मिल्दो कुरा त धेरै पछि, हनुमान चालीसामा, संस्कृतमा होइन अवधीमा वर्णन गरिएको थियो। र उनीहरू आधुनिक वैज्ञानिक मापदण्डले मात्र होइन, सनातन शास्त्रहरूकै आन्तरिक तर्कले पनि गलत छन्। यहाँ आधुनिक विज्ञान वा पूर्व–पश्चिमको कुनै द्वैध ल्याउनै पर्दैन— यो दाबी त आफैँ अडेस लागेका शास्त्रहरूकै आधारभूत ऐतिहासिक तथ्यलाई गलत प्रस्तुत गर्ने आधारमा उभिएको छ। यसलाई कल्पना–विलासबाहेक अरू के भन्ने? जे पनि बनाउन सकिन्छ। खेलाउन रोचक छ, तर यसलाई तथ्य वा सत्य भनी दाबी गर्नु अज्ञानता नभए बेइमानी हो।

दाबी २: ध्यानमग्न भिक्षुहरूले मस्तिष्कीय तरंग समतल पारेर निद्रा वा ‘अतिचेतना’ को नक्कल गर्न, र समय, श्वास तथा भोजनको आवश्यकता घटाउन सक्छन्

यो विषयले मलाई बढी चासो जगायो, किनभने म मस्तिष्कीय तरंगको अध्ययन गरेरै जीविका चलाउँछु— सायद बाँकी सिंगो पेसाभर यिनै मेरा आधार हुनेछन्। ‘मस्तिष्कीय तरंग’ भनेको प्राविधिक भाषामा विद्युत्–मस्तिष्कलेख (EEG) हो, जुन हाम्रो ‘हृदय तरंग’ अर्थात् विद्युत्–हृदयलेख (ECG) सँग शारीरिक र विद्युतीय रूपमा समान छ।

सन् २००४ मा डा. Richard Davidson र उनको टोलीले University of Wisconsin मा गरेको अध्ययनले तिब्बती बौद्ध भिक्षुहरू— न्यिङमा र काग्यु परम्पराका साधक— लाई हेरेको थियो, जसले १०,००० देखि ५०,००० घन्टासम्म ध्यान गरिसकेका थिए। यो अध्ययनले ती भिक्षुका मस्तिष्कीय तरंग दाबीकर्ताले भनेझैँ ‘समतल’ वा ‘सम्म’ रहेको देखाएन। बरु उल्टो देखायो— छिटो अल्फा र थिटा सक्रियता, र उच्च–भोल्टेजको (पक्कै समतल नभएको) ग्यामा सक्रियता। अनुसन्धाताहरूले भिक्षुहरूको रेकर्ड लिन उच्च–घनत्वका EEG इलेक्ट्रोड–जाल— सामान्य क्लिनिकल EEG जालभन्दा बाक्लो— प्रयोग गरे। भिक्षुहरूलाई कुनै निश्चित वस्तु वा चित्रमा केन्द्रित नभई ‘अनिर्दिष्ट’ (non-referential) वा निःशर्त करुणाको अवस्था उत्पन्न गर्न लगाइएको थियो। सामान्य विश्राममा रहेको जाग्रत EEG सक्रियता अल्फा दायरा (झन्डै ८–१२ चक्र प्रतिसेकेन्ड) मा हुन्छ, केही बिटा सक्रियता (झन्डै १२–२५ चक्र प्रतिसेकेन्ड) मिसिएर; र निद्राले यसलाई थिटा (४–७ चक्र प्रतिसेकेन्ड) र डेल्टा (०.५–३ चक्र प्रतिसेकेन्ड) दायरामा सुस्त पार्छ। भिक्षुहरूमा भने ग्यामा दायरा (२५ चक्र प्रतिसेकेन्डभन्दा माथि; अध्ययनले २५–४२ Hz खण्डमा ध्यान दिएको थियो) तर्फ वृद्धि देखियो, साथै अल्फा र थिटा पनि। भिक्षु नभएका नियन्त्रण समूह— सामान्य मानिसहरू— मा भने अपेक्षितझैँ अल्फा–थिटा सक्रियता मात्र देखियो।

तर यो अध्ययन जम्मा ८ भिक्षुमा गरिएको थियो। ८ भनेको सामान्यीकरण गर्न निकै सानो संख्या हो— यति सानो नमुनामा कुनै उल्लेखनीय नतिजा ध्यानका कारण नभई ती विशेष व्यक्तिहरूकै विशेषताका कारण हुन सक्छ, र यसले व्यापक जनसंख्यामा त्यो प्रभाव कति सामान्य छ भन्ने बताउँदैन। निष्पक्ष भनौँ भने, यो अध्ययनले हरेक भिक्षुलाई उसकै ध्यानअघिको आधाररेखासँग तुलना गरेको थियो, भिक्षु–विरुद्ध–नियन्त्रण तुलनामा मात्रै भर परेको थिएन— जसले चिन्ता केही घटाउँछ— तर सानो नमुना अझै सजिलै तलमाथि हुन्छ। सिट्ठी–र–सिक्काको उदाहरणले यो चिन्ता राम्ररी समेट्छ— सिट्ठी बजाउँदै सिक्का ८ पटक उफारेर ६ पटक चित्त आयो, अनि सिट्ठी नबजाई ८ पटक उफारेर २ पटक चित्त आयो भने, त्यो भिन्नताले सिट्ठीले चित्त ल्याउँछ भन्ने पुष्टि गर्दैन। छोटा क्रमहरू आफैँ यसरी छरपष्ट हुन्छन्।

अर्को समस्या त ग्यामा तरंग रेकर्ड गर्नु आफैँमा हो। टाउकोको छालामा जति बाक्लो इलेक्ट्रोड राखे पनि, सतहबाट ग्यामा सक्रियता (२५ चक्र प्रतिसेकेन्ड वा हर्ट्जभन्दा माथि) समात्नु गाह्रो छ— रेकर्डरले भ्याउँदैन भनेर होइन (आधुनिक EEG ले ग्यामालाई चाहिनेभन्दा निकै छिटो नमुना लिन्छ), तर वास्तविक ग्यामा कम आयाम (उचाइ) को हुन्छ र टाउको तथा अनुहारका साना मांसपेशीहरूको विद्युतीय सक्रियताले सजिलै ढाकिन्छ। यो मांसपेशी–विक्षेप (EMG) त्यही उच्च–आवृत्ति दायरामा रहन्छ, त्यसैले ग्यामाजस्तो देखिने धेरै कुरा वास्तवमा मस्तिष्कको सक्रियता नभई मांसपेशीको कोलाहल हुन सक्छ। यो त्यस्तै हो— कसैले माइक्रोफोनकै छेउमा घाँटी खाँक्दै गर्दा फुसफुसाहट सुन्न खोजेजस्तो। Davidson टोलीको प्रशंसा गर्नैपर्छ— उनीहरूले एउटा इलेक्ट्रोडको मांसपेशी–विक्षेप छेउको अर्कोमा नसर्ने गरी विशेष रूपमा बनाइएको रेफरेन्सिङ मन्टाज प्रयोग गरेका थिए— जुन ठ्याक्कै चिन्ता गर्नुपर्ने कुरा हो। तैपनि, साँचो कम–आयामको मस्तिष्कीय ग्यामालाई विक्षेपबाट छुट्याउनु नै असली चुनौती हो।

यो अध्ययनमा आहारजस्ता अन्य भ्रमकारी तत्त्व (confounder) पनि थिए, र नियन्त्रण समूह भिक्षु नभई एकदमै फरक जीवनशैली, तनाव–स्तर र दैनिक अनुशासन भएका कलेज विद्यार्थीहरू थिए। यी कुरा नियन्त्रण गरिएको भए अध्ययनको महत्त्व बढ्थ्यो— तर त्यसो भए पनि परिकल्पना आफैँ कमजोर छ। ‘वस्तुनिष्ठ, निःशर्त करुणा’ को अर्थ नै के हो? ‘निःशर्त’ भनेको के, र करुणाले ती ८ भिक्षुप्रत्येकलाई उही अर्थ दिन्छ भनी कसरी पक्का गर्ने? त्यसलाई कसरी स्थिर राख्ने? यो त सुरुदेखि नै अस्थिर जग हो। अनि अन्ततः, सहसम्बन्ध भनेको कारण होइन। तैपनि प्रयास सराहनीय थियो, र यसले माइन्डफुलनेस ध्यानको गम्भीर अनुसन्धानको जग बसायो। पक्का कुरा के हो भने, ती भिक्षुका EEG ‘समतल’ वा ‘सम्म’ थिएनन्— त्यस्तो त हामी मृत वा ICU मा गहिरो बेहोसी (anaesthesia) मा राखिएका मानिसमा मात्र देख्छौँ, र म आफ्नो काम र तालिमको क्रममा नियमित यस्ता EEG रिपोर्ट गर्छु। अनि कुनै पनि अध्ययनले ‘अतिचेतना’ वास्तवमा के हो, वा ध्यानले यसलाई कसरी उत्पन्न गर्छ भनी कहिल्यै परिभाषित वा प्रमाणित गरेको छैन। यदि यो दाबीले बढेको सचेतना र एकाग्रता मात्र भन्न खोजेको हो भने, केही अर्थ लाग्छ।

अन्य अध्ययनहरूले राम्रो पद्धति प्रयोग गरेका छन्, र तिनका नतिजा बढी मननीय छन्। हार्वर्डकी Sara Lazar र उनको टोली (सन् २००५, झन्डै २०११ को थप अध्ययनसहित) ले चुम्बकीय अनुनाद चित्रण (MRI) प्रयोग गरी मस्तिष्कको बाहिरी आवरण— कर्टेक्स— को मोटाइ नापे, २० ध्यानीलाई १५ गैरध्यानीसँग तुलना गर्दै। उनीहरूले ध्यानीहरूको कर्टेक्स बाक्लो भएको पाए, तर उल्टो सम्बन्धलाई खारेज गर्न सकेनन्— अर्थात् स्वाभाविक रूपमै बाक्लो कर्टेक्स भएकाहरूलाई ध्यान सजिलो लाग्ने र त्यसैले उनीहरूले निरन्तरता दिने पनि त हुन सक्छ। यसमा सुधार गर्न, Lazar समूह (Hölzel et al. २०११) ले एउटा थप अध्ययन गर्‍यो— उनीहरूले नौसिखियाहरू भर्ती गरे, ८ हप्ताको माइन्डफुलनेस–आधारित तनाव न्यूनीकरण (MBSR) कार्यक्रम गराए, र तिनको MRI नतिजालाई कार्यक्रम नलिएको प्रतीक्षासूची समूहसँग तुलना गरे। (यो एउटा पद्धतिगत कमजोरी हो— उनीहरूले निष्क्रिय प्रतीक्षासूचीको सट्टा मिल्दोजुल्दो ‘नक्कली’ (sham) क्रियाकलाप नियन्त्रणका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्थ्यो।) उनीहरूले केही क्षेत्रहरूमा— हिप्पोक्याम्पस, पोस्टेरियर सिंगुलेट, टेम्पोरो–प्यारिएटल जंक्सन र सेरिबेलम— खैरो पदार्थ (gray matter) को घनत्वमा सूक्ष्म वृद्धि पाए। यसै समूहको अर्को अध्ययन (Hölzel et al. २०१०) ले कार्यक्रमपछि अनुभूत तनावमा आएको कमी एमिग्डाला— मस्तिष्कको भय–केन्द्र— को खैरो पदार्थ घनत्वमा आएको कमीसँग सम्बन्धित रहेको पायो। नतिजा रोचक छन्, तर पद्धति अझै निर्दोष थिएन, र निश्चित निष्कर्षका लागि नमुना ज्यादै सानो थियो।

यस्तै एउटा अध्ययन Yale विश्वविद्यालयका Judson Brewer र सहकर्मीहरूबाट सन् २०११ मा आयो, जसले कार्यात्मक MRI (fMRI) प्रयोग गर्‍यो। fMRI ले संज्ञानात्मक कार्यका बेला मस्तिष्कमा हुने रक्तप्रवाहको नक्सा बनाउँछ— सामान्य MRI लाई तस्बिर मान्ने हो भने fMRI लाई भिडियो ठान्नुहोस्। यो अध्ययन पनि सानै थियो, जसले १२ अनुभवी ध्यानीलाई १२ मिल्दा नियन्त्रणसँग तुलना गर्‍यो— जम्मा २४ जना, नतिजा साँचो हो भनी पक्का गर्न ज्यादै थोरै— र यसले ध्यानले डिफल्ट मोड नेटवर्क (DMN) निष्क्रिय पार्ने पायो। DMN भनेको मस्तिष्कको बीचो र फेदसम्म फैलिएको, धेरै महत्त्वपूर्ण संरचना जोड्ने नेटवर्क हो, जुन हामी कल्पना गर्दा, विगत सम्झँदा, भविष्यको चिन्ता गर्दा वा ‘म/मलाई/मेरो’ भन्दै आफूलाई प्रथम पुरुषमा सोच्दा बढी सक्रिय हुन्छ। कक्षामा कल्पनामा डुब्दा तपाईंको DMN सक्रिय हुन्छ; शिक्षकले बोलाएर तपाईंको ध्यान फेरि बोर्डतर्फ फर्किंदा DMN शान्त हुन्छ। एकाग्रता नै कुञ्जी हो— एकाग्रता माग्ने जुनसुकै कामले DMN दबाउँछ। ध्यानले पनि— जुन स्वभावैले कुनै वस्तु, विचार वा प्रक्रियामा एकाग्र हुन माग्छ— यसलाई दबाउँछ नै, तर यो अन्य एकाग्रता–प्रधान कामभन्दा कति फरक छ, हामीलाई थाहा छैन। Brewer को टोलीले ध्यानीहरूमा कार्यकारी कार्यक्षमता (executive functioning) पनि राम्रो र आवेग–नियन्त्रणसँग सम्बन्धित हुन सक्ने संयोजकता (connectivity) ढाँचा भेट्टायो। तर ती गौण नतिजा भरपर्दा थिएनन्— यति सानो नमुनामा त्यस्तै नतिजा संयोगवशले पनि आउन सक्छ।

यी अध्ययनहरूले वास्तवमा समर्थन गर्ने एउटै निष्कर्ष यत्ति हो— ध्यानले मस्तिष्कलाई एकाग्र हुन र ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ जस्तो देखिन्छ— यद्यपि त्यो प्रभाव दिगो हुन्छ कि हुँदैन, थाहा छैन। अनि यति त fMRI वा EEG बिनै सामान्य बुद्धिले पनि अनुमान गर्न सकिन्थ्यो। यी अध्ययनले नबताएको कुरा के हो भने— मानिसको जीवविज्ञान, व्यक्तित्व, जीवन–अनुभव, व्यक्तिगत मस्तिष्क–नेटवर्क र स्नायविक लचकता (न्युरल प्लास्टिसिटी— मस्तिष्कको पुनः–तार र अनुकूलन हुने क्षमता) ले कसैलाई ध्यान निरन्तर राख्न सजिलो र अरूलाई गाह्रो बनाउँछ कि बनाउँदैन। कोही ध्यानलाई उपयोगी पाउँछन्; कोही पाउँदैनन्, ध्यानलाई सघाउने हरेक शास्त्रीय र सांस्कृतिक अभ्यास अपनाएर पनि। त्यसैले ध्यानलाई विश्वव्यापी समाधानका रूपमा सिफारिस गर्नु हतारको र— स्पष्टै भनौँ— बेइमानीको कुरा हो। यो प्रत्यक्ष अर्थमा हानिरहित होला— तर गम्भीर, आनुवंशिक रूपमै झुकाव भएको डिप्रेसन भएको कसैलाई औषधिको साटो ध्यान सिफारिस गर्ने कुरा कल्पना गर्नुहोस्। तब उनीहरूलाई प्रमाणित उपचारबाट विमुख गराएको नैतिक जिम्मेवारी तपाईंकै थाप्लोमा आउँछ।

मलाई लाग्छ, हामीले ध्यानको थप अध्ययन गर्नुपर्छ। म आफैँ विपश्यना अभ्यास गर्न उत्सुक छु। आफ्नै तवरले प्रयास गर्दा मैले एकाग्रता क्षमतामा सुधार महसुस गरेँ, र हप्ता दिन निरन्तर गर्दा कम विचलित भएँ। तर व्यस्त तालिका र अन्य जिम्मेवारीका कारण निरन्तरता दिन सकिनँ। मेरो सकारात्मक अनुभव सबैमा लागू नहोला, त्यसैले म यसलाई विश्वव्यापी रूपमा लाभदायक रणनीति भनी सिफारिस गर्न सतर्क रहन्छु।

अब, ध्यानले श्वास सुस्त पार्ने दाबीतर्फ फर्कौँ। यो सिंगो भिडियोमा सायद सबैभन्दा तथ्यपरक भनाइ हो। सन् १९७० को दशकयता धेरै अध्ययनहरू (Wallace & Benson १९७१, Bernardi et al. २००१, र २०१३ को American Heart Association वक्तव्य) ले देखाएका छन् कि गहिरो, निरन्तर सुस्त श्वासले भेगस नाडी— स्वायत्त परानुकम्पी (‘घरायसी’) स्नायुप्रणालीको अंश— लाई सक्रिय पार्छ, जसले समयक्रममा आधारभूत मुटुको धड्कन, रक्तचाप र श्वासदर घटाउँछ। जति अभ्यास गर्‍यो, प्रभाव त्यति बलियो हुन्छ, त्यसैले अनुभवी साधकहरूले आफ्नो मुटुको धड्कन र श्वासलाई अचम्मलाग्दो गरी कम तहसम्म झार्न सक्छन्। तर त्यही काम अनुभवी पौडीबाज र धावकहरूले पनि गर्न सक्छन्, किनभने तिनको अभ्यासले पनि त्यही परानुकम्पी प्रणालीलाई सक्रिय पार्छ। मैले झन्डै ५० को विश्राम–धड्कन भएका व्यावसायिक खेलाडीहरू देखेको छु, जसले केही सहायक क्लिनिक कर्मचारीलाई झस्काउँछ— तर त्यो उनीहरूका लागि सामान्य हो। त्यसैले ध्यानले दाबीकर्ताले भनेजस्तो गर्न सक्छ, तर यो ध्यानको मात्र विशेषता होइन, र त्यही गन्तव्यसम्म पुग्ने अरू बाटा पनि छन्। उही लक्ष्यमा पुग्ने विभिन्न प्रकारका ध्यान पनि छन्— ट्रान्सेन्डेन्टल, माइन्डफुलनेस–आधारित, वा प्राणायाम (योगिक श्वास)।

ध्यानले समयको अनुभूति सुस्त पार्न सक्छ, तर समय आफैँलाई होइन। ध्यानमा हुने आत्मनिष्ठ अनुभवका मनोवैज्ञानिक अध्ययनहरूले लगातार पाएका छन्— सहभागीहरूले सत्रपछि समय तन्किएको अनुभव गरेको बताउँछन्, यद्यपि बाहिरी घडीको समय भने उस्तै चलिरहेको हुन्छ। भोजनको आवश्यकता घटाउने कुरामा केही सत्यता छ, तर दाबीकर्ताले यसलाई निकै बढाइचढाइ गरेका हुन सक्छन्।

बाँकी दाबी— शरीरलाई शारीरिक रूपमै हावामा उठाउने— आधारहीन र अतिरञ्जित छ। ध्यानमार्फत आफूलाई जमिनबाट उठाएको दाबी गर्ने अधिकांश भिक्षुहरू ठगी प्रमाणित भएका छन्, जसले रंगमञ्चका जादूगरहरूले प्रयोग गर्ने चलाख छलकपट अपनाएका थिए। थुप्रै उच्च–गति फोटोग्राफी परीक्षणले यस्ता दाबीको भन्डाफोर गरेका छन्। शरीर हावामा तैरिएझैँ देखाउने सयौँ जादूका चटक छन्; मानव सिर्जनशीलताले के–के गर्न सक्दोरहेछ भनेर तपाईं छक्क पर्नुहुनेछ। यसको उद्देश्य प्रायः बढी अनुयायी, आस्थावान् वा दाता जुटाउनु हुन्छ। भिक्षु र साधुहरू पनि मानिसै हुन्, र तिनका आ–आफ्नै निहित स्वार्थ हुन्छन्।

निष्कर्ष

त त्यसो भए हामीले के सिक्यौँ? बेतुकका दाबी गर्न त निकै सजिलो छ— तर हेर्नुहोस्, यी थोरै दाबीकै चिरफार गर्न कति मिहिनेत लाग्यो। यो असमानतामा नरमाइलो नमान्नुहोस्; म त मानसिक कसरत रुचाउने एउटा अनौठो मान्छे हुँ। आफूलाई शंका लागेका दाबीहरू केलाउनु मेरा लागि अझ राम्ररी सोच्ने एउटा तरिका हो। यही नै यो ब्लगको नाम ‘सन्देहकारी’ राख्नुको कारण पनि हो— पहिले शंका, अनि पत्ता लगाउने। मैले यी दाबीलाई सीधै खारेज नगरी, दाबी गर्नेलाई शंकाको सुविधा दिएर हेरेँ। त्यसपछि दाबीहरूलाई तिनकै आधारमा जाँचेँ, उनीहरूले देखाएका स्रोत (यहाँ सनातन/हिन्दू शास्त्र) खोजेँ, र तिनको तर्क मिल्छ कि मिल्दैन अनि उनीहरू आफ्नै भनाइसँग बाझिन्छन् कि भनेर हेरेँ। तथ्यहरू गलत निस्के— स्रोत कुनै प्राचीन शास्त्र नभई तुलनात्मक रूपमा आधुनिक कविता रहेछ, जसले कुनै निश्चित दूरी वर्णन त गर्छ, तर गणना भने कहिल्यै गर्दैन। त्यसपछि मैले ती असाधारण दाबी कसैले साँच्चै प्रमाणित गरेका छन् कि भनेर जाँचेँ। यो जाँचमार्फत, त्यो छोटो भिडियोमा गरिएका सबै दाबीमध्ये एउटा मात्र खरो उत्रियो। गरुड पुराण वा अन्य शास्त्रमा खगोलीय एकाइको कुनै सटीक नाप, वा ध्यानबारे गरिएका रोमाञ्चक वाचा नभेट्टाउँदा म निराश भएँ। यसैकारण आलोचनात्मक चिन्तन महत्त्वपूर्ण छ। हामीले तर्कका छिद्रहरू छान्नुपर्छ र प्रस्तुत भइरहेको मूल अवधारणामा ध्यान दिनुपर्छ— आधार (premise) टिक्छ कि टिक्दैन, र निष्कर्ष साँच्चै त्यही आधारबाट निस्कन्छ कि निस्कँदैन भनेर जाँच्नुपर्छ। कुनै अधिकारीले भन्यो भन्दैमा (यहाँ ती चिकित्सक) केही कुरा नपत्याउनुहोस्। उनीहरूले त्यो दाबीमा कसरी पुगे, सोध्नुहोस्; व्याख्या वा प्रदर्शन गर्न लगाउनुहोस्; र त्यो प्रक्रिया कति बलियो वा कमजोर रहेछ, हेर्नुहोस्। हरेक कुरामा प्रश्न गर्नुहोस् र आफ्नै दाबीबारे असहज हुन सहज बन्नुहोस्— अनि गलत भए सच्याउनुहोस् र सुधार्नुहोस्। ज्ञान र बुझाइप्रतिको यो इमानदार दृष्टिकोण हो।