बुद्ध नेपाली थिएनन्
इतिहासले बारम्बार देखाउने कुरा यही हो — परम्पराले दाबी गर्ने कुरा र प्रमाणले पुष्टि गर्ने कुराबीचको खाडल। जन्मका शाब्दिक कथा, मिथकीकृत उत्पत्ति र प्राचीन गुरुहरूको दैवी पूर्णतामा टाँसिइरहनुले हाम्रो बुझाइलाई हामी जन्मनुभन्दा धेरै अघि नै तोडमोड गरिएका राजनीतिक कालक्रमसँग बाँधिदिन्छ। बरु ऐतिहासिक मिथकलाई दार्शनिक ज्ञानबाट अलग गर्नु उत्तम हो। सन्देशवाहकको देवत्वकरण गर्न छाडेपछि विकृतिहरू फ्याँकेर काम लाग्ने कुरा मात्र राख्न सकिन्छ — बुद्धको दुःख र त्यसको निवारणसम्बन्धी विश्लेषण।
भारतीय दर्शनमा हराएका नास्तिक परम्परा
वैदिक परम्परा सर्वसाधारणका लागि खुला थिएन; ती केवल ब्राह्मणहरू मार्फत आउँथे, जसले यस विषयमा वंशानुगत र दैवी अधिकार भएको दाबीगर्थे। मनुस्मृति जस्ता ग्रन्थअनुसार, वैश्य अर्थात् व्यापारी वर्ग वा शूद्र अर्थात् अछुतले चारै वेद पढे पनि ‘चतुर्वेदी’ बन्न सक्दैनथे। त्यो ब्राह्मण पुरुष नैहुनुपर्थ्यो, र मनुस्मृतिले ब्राह्मण बन्न अत्यन्त कठोर र पीडादायी नियम तथा परम्परा तोकेको छ—जसको सुरुवात नै वंश र जन्मबाट हुन्छ। त्यसैले इपूसातौँ वा छैटौँ शताब्दी आसपास भारतीय उपमहाद्वीपमा केही नास्तिक विचारधाराहरू देखा परे। यो काल श्रमण वा समान आन्दोलनको उदयलेचिनिन्छ—परम्परागत रूपमा द्वारपालित वैदिक कर्मकाण्डवाद, अर्थात् ब्राह्मणवाद, बाट टाढा जाने एक प्रकारको वैकल्पिक दार्शनिक मोड। यीप्रतिपक्षी विचारहरूमा चार्वाक, आजीविक, अज्ञान, जैन र बौद्ध विचार पर्थे। यी कुलीन वंशपरम्पराले नियन्त्रण गर्ने गरी बनेका थिएनन्; जात वा वर्गजेसुकै भए पनि सबैका लागि पहुँचयोग्य थिए।
भाग १ — मन र चेतनाबारे सबैभन्दा बलिया प्रतिस्पर्धी विचारहरू
मेरी (Mary) को प्रसिद्ध विचार-प्रयोग लिऔँ, जो एउटा सेतो-कालो कोठामा थुनिएकी एक स्नायुवैज्ञानिक हुन्। उनले रातो रङबारेको हरेक भौतिक र गणितीय तथ्य सिकेकी छन् — निश्चित तरंगदैर्घ्य, विभिन्न रंगछायाका कोड, रातो बनाउन अन्य रङ मिसाउने नियम, इत्यादि — तर उनले आफैँले रातो रङ कहिल्यै देखेकी छैनन्। यदि उनी एक दिन बाहिर निस्केर रातो देख्छिन् भने, प्रश्न यो हो — के उनले केही नयाँ सिक्छिन्? यो प्रयोग (“ज्ञान तर्क” — knowledge argument) मूलतः दार्शनिक फ्र्यांक ज्याक्सन (Frank Jackson) ले सन् १९८२ मा भौतिकवादविरुद्धको तर्कका रूपमा रचेका थिए — यसको अन्तर्ज्ञान यो हो कि मेरीले केही नयाँ सिक्छिन्, जसले भौतिक तथ्यहरूले मात्र सचेत अनुभवबारे सबै कुरा समेट्दैनन् भन्ने अर्थ दिन्छ। सहज रूपमा, हामीमध्ये अधिकांश “हो” भन्नतर्फ ढल्किन्छौँ, किनकि हामी आफ्ना आत्मपरक अनुभवलाई महत्त्व दिन्छौँ।
मन, चेतना र जीवविज्ञानका बारेमा
मेरो लक्ष्य यी विचार र तर्कहरूलाई सबैका लागि सुलभ बनाउनु हो, किनकि म आफैँ पनि यिनका बारेमा निरन्तर सिकिरहेको छु; मलाई लाग्छ, प्रत्येक सचेत प्राणी आफैँमा एउटा प्रयोगशाला हो र आफ्ना अनुभव के हुन् भनेर तिनका पछाडिको संयन्त्र जेसुकै भए पनि अन्वेषण गर्ने अधिकार राख्छ। सबैसँग मेरो एउटै अनुरोध छ — त्यो अन्वेषणका क्रममा अलि बढी व्यवस्थित र इमानदार हुनुहोस्; अन्यथा हाम्रा विचारहरू धेरै हल्लाले धमिलिनेछन्, जसले अन्ततः ज्ञान, बुझाइ र प्रज्ञा प्राप्त गर्ने हाम्रो लक्ष्यलाई नै अलमल्याउनेछ। मलाई दृढ विश्वास छ — विषय जेसुकै होस्, तपाईं जुनसुकै संस्कृति वा भूगोलका होऊन्, कुनै पनि प्रकारको ज्ञान र बुझाइका लागि विचारको स्पष्टता अत्यावश्यक छ।
गरुड पुराणमा पृथ्वी–सूर्य दूरी र ध्यानजन्य ‘अतिचेतना’ (सङ्क्षिप्त)
“पहिलो समस्या— किताबै गलत। गरुड पुराण त मृत्यु–संस्कारमा पढिन्छ; यसले उल्लेख गर्ने एकमात्र दूरी आत्माले मृत्युलोक (यमलोक) पुग्ने बाटो हो— छयासी हजार योजन। सूर्यको कुनै कुरै छैन। मानिसहरूले उद्धृत गर्ने ‘सूर्य’वाला हरफ त हनुमान चालीसाको हो— झन्डै सन् १६०० मा लेखिएको भक्ति–कविता, बल्ल ४०० वर्ष पुरानो, अनि संस्कृतमा होइन, अवधी बोलीमा। त्यसैले दाबी पहिलो खुड्किलामै ढल्छ— किताब पनि गलत, अनि आधुनिक।”
गरुड पुराणमा पृथ्वी–सूर्य दूरी र ध्यानजन्य ‘अतिचेतना’
गरुड पुराणभित्र, दोस्रो खण्ड— जसलाई प्रेत कल्प वा प्रेत खण्ड भनिन्छ— मृत्यु–संस्कार र परलोकलाई समर्पित छ। अनुवादअनुसार फरक पर्न सक्छ, तर सामान्यतया अध्याय ३३, श्लोक ३ मा कुनै दूरीको नाप उल्लेख हुन्छ। त्यहाँ भगवान् विष्णु गरुडलाई भन्छन्— ‘मानव लोक र यमलोकबीचको मार्ग नापअनुसार छयासी हजार योजन लामो छ।’ गरुड पुराण सारोद्धार— मूल ग्रन्थको संक्षिप्त रूप— मा यही कुरा अध्याय २, ‘यमको मार्गको वर्णन’ मा यसरी आउँछ— ‘वैतरणीबाहेक यमको मार्ग छयासी हजार योजन लामो छ।’ यही संस्करणले आत्माले यमलोक पुग्न दिनको ठ्याक्कै २४७ योजन यात्रा गर्ने पनि उल्लेख गर्छ। ८६,००० लाई २४७ ले भाग गर्दा ३४८ दिन आउँछ— यसैकारण गरुड पुराणले सुरुमा झन्डै वर्षभरि नै किरिया–प्रथा गर्न सिफारिस गरेको थियो, दैनिक पाठसहित— उद्देश्य थियो, मृतकको आत्मा यमलोक नपुगुन्जेल ती ३४८ दिन पर्खने। पछि क्षेत्रीय विद्वान्हरूले यसलाई १३ हप्ता र अन्ततः १३ दिनमा घटाए, किनभने मानिसको जीवन व्यस्त हुँदै गयो र वर्षभरिको किरिया–प्रथा व्यावहारिक रहेन।
भिसा भाग २
यदि तपाईं $5,000 भन्दा कम GDP per capita भएको मुलुकका हुनुहुन्छ भने, कम्तीमा ५० मुलुकमा भिसारहित यात्रा गर्न पाउने सम्भावना झन्डै दुई-तिहाइ (६७%) रहेछ — मैले सोचेजति खराब होइन। तर मापदण्डलाई Henley को मध्यमान अङ्क ८२ (कम्तीमा ८२ गन्तव्यमा भिसारहित पहुँच) सम्म बढाउँदा यो सम्भावना घटेर झन्डै ८% मा झर्छ (चित्र १)। र यदि तपाईंको मुलुक न्यून आय भएको हो — GDP per capita $1,146 भन्दा कम — भने ८२ सम्म पुग्ने सम्भावना व्यावहारिक रूपमा शून्य: तथ्याङ्कमा एउटै पनि न्यून-आय मुलुकले मध्यमान नाघ्दैन। त्यसैले यदि तपाईं ट्राभल भ्लगर बन्ने सपना देख्नुहुन्छ र मलावी (राहदानी: ~७० गन्तव्य) वा नेपाल (~३५) मा बस्नुहुन्छ भने, गणित निर्मम छ — वास्तविक पहुँच छ, तर विश्वव्यापी गतिशीलताको माथिल्लो आधा भागमा कहिल्यै होइन। तपाईंको विकल्प भनेको सबै थोक छाडेर, बलियो राहदानी भएको मुलुकमा बसाइँ सर्ने, वर्षौँसम्म त्यसको अर्थतन्त्रमा योगदान गर्ने र अन्ततः नागरिकता लिने हो। तर त्यतिबेलासम्म भ्लगिङको सपना सायद किनारा लागिसकेको हुन्छ। त्यो घर्षण र सङ्घर्षको कल्पना गर्नुहोस्।
भिसा भाग १
अधिकांश पश्चिमी दूतावास तथा वाणिज्य दूतावासमा मैले देखेको एउटा नैतिक दोहोरो मापदण्ड के हो भने, भिसा अन्तर्वार्ताका बेला आवेदकलाई कुनै गोपनीयता दिइँदैन; अरू पचास जना आवेदकका अगाडि नै हाम्रो आर्थिक अवस्था र व्यक्तिगत जीवनबारे प्रश्न सोधिन्छ। के यस्तै कुरा कुनै पश्चिमालीले स्विकार्थ्यो र? पक्कै पनि स्विकार्दैनथ्यो; उनीहरूका लागि त अधिकांश भिसा "ई-भिसा" वा "अराइभलमै भिसा" हुन्छन्। गरिब मुलुकमा जन्मिनुपरेको हाम्रो "दुर्भाग्य"ले गोपनीयता, मर्यादा र यात्राको हाम्रो अधिकार स्वतः खोसिएझैँ लाग्छ। भिसा अस्वीकृत भएपछि त सूचना र फिर्ताको हाम्रो अधिकारसमेत हुँदैन। भिसा आवेदनको खर्च कहिलेकाहीँ केही महिनाको तलबभन्दा बढी हुन्छ!
चेतनाको बारेमा
त्यसैले मस्तिष्क नै हाम्रो चेतन सजगता, व्यक्तित्व, स्मृति, रोजाइ, कार्य, रुचि र संवेदनशीलताको आसन हो भन्नेमा थोरै मात्र शंका छ। के ब्याक्टेरिया संवेदनशील छ? सायद छैन। के हामी छौं? हो, छौं — र त्यसको स्पष्ट जिम्मेवार हाम्रो मस्तिष्क हो।
अब, कोही-कोही “यो सबै मस्तिष्क हो” सुन्नेबित्तिकै विज्ञानले आफ्नो भित्री जीवनलाई नक्कली भनिरहेको ठान्छन् — र ठ्याक्कै यही डर गुरुहरूले फाइदा उठाउँछन्। त्यसैले म के होइन भन्दैछु, प्रस्ट पारौं। म तपाईंको अनुभव भ्रम हो, वा तपाईं “खाली रसायन मात्र” हो भन्दै छैन। तपाईंको भित्री जीवन पूर्ण रूपले वास्तविक छ — कल्पना, माया, शोक, संगीत, बिहानको चियाको स्वाद, सबै वास्तविक छन्। म त यति भन्दैछु कि यी मस्तिष्कले उत्पन्न गर्छ र मस्तिष्कबाट छुट्टिएर तैरिँदैनन्। पेटले पाचन उत्पन्न गरेजस्तै सोच्नुहोस्: पाचन वास्तविक छ, तर त्यो पेटमाथि तैरने छुट्टै पदार्थ होइन — त्यो त पेटले गर्ने काम हो। चेतना मस्तिष्कले गर्ने काम हो: एउटा साँचो, प्रथम-पुरुष अनुभव जुन एकैसाथ पूर्ण रूपले जैविक प्रक्रिया पनि हो — कुनै दोस्रो, प्रेतात्मक पदार्थको आवश्यकता छैन।
स्टोइसिजम (Stoicism) को बारेमा
आज हामी जसलाई स्टोइसिजम भनेर चिन्छौं, त्यो केवल व्यावहारिक रूपमा उपयोगी दर्शनहरूको एक समूह हो जसमा इतिहासका धेरैमानिसहरू सहमत भएका छन् वा विस्तार गरेका छन्। व्यक्तिगत स्टोइकहरू मार्कस जस्ता सम्राटहरूदेखि एपिक्टेटस जस्ता दासहरूसम्मरहेका छन्। तिनीहरू उच्च आध्यात्मिक र धार्मिक भएका छन्, तर तिनीहरू आफ्नो समयका देवताहरूमाथि शंका गर्ने संशयवादी (skeptics) पनि भएका छन्। तिनीहरू विभिन्न समय, धर्म र संस्कृतिहरूमा फैलिएका छन्, तर जीवनलाई हेर्ने तिनीहरूको व्यक्तिगत दर्शनका मुख्यसिद्धान्तहरू उल्लेखनीय रूपमा समान छन्। इब्न सिना (अविसेन्ना) र राजी, उदाहरणका लागि, इस्लामिक स्वर्ण युगका चिकित्सक र दार्शनिकथिए जसको स्टोइक दर्शनमा गहिरो चासो थियो। यो भन्न सकिन्छ कि लाओ त्जु, कन्फ्युसियस, जेन मास्टर इक्यू सोजुन वा हिन्दू अर्थशास्त्रीचाणक्य जस्ता केही पूर्वीय दार्शनिकहरू पनि कुनै न कुनै रूपमा स्टोइक थिए, किनभने आत्म-चिन्तन र सहनशीलताका बारेमा उनीहरूका धेरैविचारहरू पश्चिमका शास्त्रीय स्टोइकहरूसँग मिल्दोजुल्दो थिए। अझ रोचक कुरा के छ भने स्टोइक दर्शनहरूमा दोहोरिने सहनशीलता रधैर्यताका विषयवस्तुहरू ती विविध मानिसहरूको आफ्नो अस्तित्वको समयसँग सान्दर्भिक सरल अनुभवजन्य अवलोकनहरू थिए भन्नसकिन्छ।