बुद्ध नेपाली थिएनन्
केही दिनअघि म र मेरी श्रीमती भारतीय हास्यकलाकार समय रैनाको लोकप्रिय र हलुका व्यंग्यात्मक प्रतिभा प्रदर्शन कार्यक्रम ‘इन्डियाज गट लेटेन्ट’ हेरिरहेका थियौं। एक जना निकै दिक्क लाग्दो प्रतिभागीको खिसी गर्ने क्रममा रैनाले भने, “तपाईंलाई थाहा छ, बुद्ध पनि बिहारकै थिए?” मेरी श्रीमतीले मलाई भनिन्, “यसले त केही नेपालीको दिमाग खराब पार्छ।” भयो पनि ठ्याक्कै उनले भनेजस्तै। केही घण्टाभित्रै लोकप्रिय नेपाली सामाजिक सञ्जाल पृष्ठहरूले त्यो भनाइलाई शंकास्पद ढंगले लेखिएका इन्फोग्राफिकमार्फत फैलाउन थाले — ‘विवादास्पद अभिव्यक्ति’, ‘रैनाले बुद्ध भारतमा जन्मेको बताए’, ‘रैना आलोचनाको सिकार’। डोपामिनको भोको अल्गोरिदमको संसारमा यो कुरा तुरुन्तै फैलियो र नेपालीभाषी इन्टरनेटभरि मिम बन्न पुग्यो, अनि टिप्पणी खण्डहरू क्षणिक अतिराष्ट्रवादी जोशका प्रदर्शनले भरिए।
उदाहरण इन्स्टाग्राम पोस्ट
यसलाई म गैरमुद्दा भन्छु। यसको कुनै वस्तुगत व्यावहारिक मूल्य छैन र यो एक किसिमको दम्भ मात्र हो। समय रैनाले कुनै गलत कुरा भन्दैमा हामीले किन आक्रोश पोख्नुपर्ने? हामीसँग कुरा गर्नुपर्ने अरू धेरै महत्त्वपूर्ण विषय छन्। र हो, भर्खरै आफैंले महत्त्वहीन भनेको विषयमा हजारौं शब्द खर्चनुको विरोधाभास मलाई थाहा छ, र म त्यो स्वीकार गर्छु। कुनै समाजले ठूलो स्वरमा गर्ने गल्तीले त्यो समाजबारे उसले चुपचाप गर्ने ठीक कामले भन्दा धेरै कुरा बताउँछ, र यो गल्तीले त झन् धेरै बताउँछ। मेरो आपत्ति रैनासँग होइन। मेरो आपत्ति सिद्धार्थ गौतमको जन्मस्थलसम्बन्धी त्यो कथासँग हो, जुन कथा हामीमध्ये अधिकांशले कहिल्यै जाँचेर हेरेकै छैनौं।
पहिले स्पष्ट कुरा स्वीकार गरौं। लुम्बिनी वर्तमान नेपालको सिमानाभित्र पर्छ। त्यसैले नक्साको हिसाबले “बुद्ध नेपालमा जन्मेका थिए” भन्नु सही हो, र रैनाको बिहारवाला भनाइ नै गलत हो। तर कुनै हास्यकलाकारको क्लिपमुनि ठूला अक्षरमा टाइप गर्नेहरूले वास्तवमा गर्न खोजेको दाबी त्यो होइन। उनीहरूले भन्न खोजेको हो — बुद्ध नेपाली थिए; उनी हाम्रा हुन्, उनको प्रतिष्ठा राष्ट्रिय सम्पत्ति हो। यो दाबी करिब दुई हजार वर्षको कालदोष हो, र केलाउनुपर्ने कुरा यही हो।
मिति नै बहसको विषय छ, किनभने बुद्धको जन्म कुन शताब्दीमा भयो भन्नेमै हामी एकमत हुन सक्दैनौं। परम्परागत थेरवादी कालगणनाले सिद्धार्थ गौतमको जन्म ईसापूर्व ६२३ तिर राख्छ। हामीमध्ये अधिकांशले पाठ्यपुस्तकमा पढेको मिति, ईसापूर्व ५६३, पटक्कै प्राचीन होइन — त्यो उन्नाइसौं शताब्दीमा युरोपेली भारतविद्हरूले गरेको संशोधन हो। र सन् १९८० को दशकको उत्तरार्धमा भारतविद् हाइन्ज बेखर्टले गोटिन्गनमा आयोजना गरेको सम्मेलनयता अधिकांश विद्वान्ले उनको सम्पूर्ण जीवनकाल एक शताब्दीभन्दा बढी अघि सारेका छन् — मृत्यु ईसापूर्व ४०० तिर र त्यसैले जन्म ईसापूर्व ४८० तिर। हामी त्यस्तो मान्छेको राष्ट्रियताबारे झगडा गरिरहेका छौं, जसको जन्म कुन शताब्दीमा भयो भन्ने प्रश्न नै अझै खुला छ।
उनको जन्मका बेला लुम्बिनी शाक्यहरूको भूभागभित्र पर्ने निकै रुचाइएको रमणीय उद्यान थियो; शाक्यहरूको केन्द्र कपिलवस्तु थियो। शाक्य शासनव्यवस्था एउटा गणसंघ थियो — कुलप्रमुखहरूको कुलीन सभा, जसमा नेतृत्व पालैपालो हुन्थ्यो। यो सिजरपूर्वको रोम वा वर्तमान संयुक्त राज्य अमेरिकाजस्तो गणतन्त्र थिएन, र राष्ट्र-राज्य त झन् पटक्कै थिएन। त्यति बेला पनि यो स्थल शाक्य र कोलिय कुलबीच साझा थियो, र केही विवरणअनुसार विवादित पनि।
उनको जन्मपछि स्वामित्वको लामो शृंखला चल्यो। बौद्ध परम्पराअनुसार कोसलका विडूडभले शाक्यहरूको विनाश गरे, तर त्यो प्रसंगको ऐतिहासिकता विवादित छ; ईसापूर्व पाँचौं शताब्दीको मध्यतिर अजातशत्रुको नेतृत्वमा मगधले कोसललाई गाभेको तथ्यचाहिँ बढी भरपर्दो छ। मगध आफैं हर्यंक वंशबाट शैशुनाग, त्यसपछि नन्द र अन्ततः मौर्यको हातमा पुग्यो। मौर्यपछि शुंग, त्यसपछि कुषाण र त्यसपछि गुप्तहरू आए।
यीमध्ये एक शासकबारे भने विस्तारमा कुरा गर्नु आवश्यक छ। मौर्य सम्राट् अशोकले कलिंग आक्रमणपछि ईसापूर्व २६० तिर बौद्ध धर्म अँगाले, र ईसापूर्व २४९ तिर लुम्बिनीमा अभिलेख कुँदिएको स्तम्भ ठड्याए, जसमा लेखिएको छ — ‘हिद बुधे जाते’, अर्थात् “यहाँ बुद्ध जन्मेका थिए” — र त्यसकै सम्झनामा गाउँको कर घटाइदिए। लुम्बिनी नै बुद्धको जन्मस्थल हो भन्ने कुराको नेपालसँग भएको सबैभन्दा बलियो प्रमाण त्यही स्तम्भ हो। र त्यो स्तम्भ पाटलिपुत्रबाट शासन गर्ने एक सम्राट्ले गाडेका थिए — अर्थात् अहिलेको बिहारबाट। चिनियाँ तीर्थयात्री भिक्षु फाहियान र ह्वेनसाङ दुवैले पछि यो स्थलमा पुगेर वर्णन गरेका छन् — क्रमशः ईस्वी पाँचौं शताब्दीको सुरु र सातौं शताब्दीको मध्यतिर। लुम्बिनी कहिल्यै अज्ञात भएर हराएको होइन। यो एक हजार वर्षभन्दा लामो समयसम्म चिनिएको, अभिलिखित, करमुक्त र तीर्थयात्रीले भेट गर्ने स्थल थियो।
लुम्बिनीबाटको अशोक स्तम्भ, वर्तमान नेपाल
पछि गएर जे भयो भने, यस क्षेत्रमा बौद्ध धर्मको प्रभाव ओइलियो, तीर्थयात्रीको आवतजावत घट्दै गयो र गंगा मैदानको औलोग्रस्त उपोष्ण जंगलले यो स्थललाई फेरि आफ्नो बनायो। यसका कारण राम्ररी अभिलिखित छैनन्; सामान्यतः बस्तीको ढाँचामा आएको परिवर्तन, रोग र विहारहरूले पाउँदै आएको संरक्षणको अन्त्यलाई कारण मानिन्छ। एउटा उल्लेखनीय मध्यकालीन प्रमाण भने छ — ईस्वी १३१२ मा सुदूरपश्चिमको सिँजा र जुम्लाको खस मल्ल राज्यका रिपु मल्लले अशोक स्तम्भमै कुँदाएको अभिलेख। यो राज्य काठमाडौं उपत्यकाका मल्लभन्दा बिल्कुलै फरक हो, यद्यपि नेपाली पाठकको मनमा पहिले उपत्यकाकै मल्ल आउँछन्। तर त्यो अभिलेख एक तीर्थयात्री त्यहाँबाट गुज्रेको प्रमाण हो, शासन वा प्रशासनको होइन। त्यस बेला लुम्बिनीमा कसैको अर्थपूर्ण शासन थिएन।
यो स्थल सन् १८९६ मा वीरशमशेर राणाको शासनकालमा फेरि सार्वजनिक अभिलेखमा आयो। अधिकांश नेपालीले सुनेको कथाले जर्मन पुरातत्त्वविद् अलोइस आन्टोन फ्युहररलाई प्राचीन चिनियाँ यात्रा-विवरणको सहायताले सूक्ष्म ढंगले यो स्थल पहिल्याएको श्रेय दिन्छ। अभिलेखले भने त्यसको लगभग उल्टो देखाउँछ। पाल्पाका बडाहाकिम खड्गशमशेर राणाले सन् १८९६ को डिसेम्बरमा स्तम्भ भेट्टाएका थिए; फ्युहरर त्यसपछि आइपुगे र श्रेय आफूले लिए। दुई वर्ष नबित्दै उनी सिलसिलेवार जालसाजीमा उदांगिए — नक्कली अभिलेख, बनावटी उत्खनन — र अन्ततः सन् १८९८ मा उनलाई भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणबाट लखेटियो।
जे होस्, बुद्धको जन्मस्थलप्रतिको राष्ट्रिय लगाव सन् १८९६ भन्दा पनि निकै नयाँ हो। हामी सबै यति धेरै रक्षात्मक हुने लुम्बिनी वास्तवमा बीसौं शताब्दीको राज्य-परियोजना हो। संयुक्त राष्ट्रसंघका बर्मेली बौद्ध महासचिव उ थान्ट सन् १९६७ मा लुम्बिनी पुगे र त्यसको बेवास्ता देखेर स्तब्ध भए। सन् १९७० मा लुम्बिनी विकास कोष स्थापना भयो, र त्यसपछिका वर्षमा जापानी वास्तुविद् केन्जो ताङ्गेले गुरुयोजना तयार पारे। “बुद्ध नेपालमा जन्मेका थिए” भन्ने वाक्य राज्यप्रायोजित ब्रान्डिङका रूपमा — पर्यटन प्रचारमा, विमानको बाहिरी चित्रणमा, मन्त्रीका भाषणमा — मुख्यतः पछिल्लो बीस वर्षको उपज हो। मानिसहरूले यति जोडले रक्षा गरिरहेको कुरा उनीहरू आफैंभन्दा कान्छो छ।
कपिलवस्तु कहाँ थियो भन्ने प्रश्न पनि टुंगिएको छैन। भारतीय पुरातत्त्वविद्हरू यसलाई उत्तर प्रदेशको पिपरहवासँग जोड्छन्; नेपाली पुरातत्त्वविद्हरू कपिलवस्तु जिल्लाको तिलौराकोटसँग। दुवै पक्षसँग ठोस प्रमाण छन्, दुवै पक्षको राष्ट्रिय स्वाभिमान दाउमा छ, र यही नै यो प्रश्न खुलै रहनुको ठूलो कारण हो। उही ढाँचा, उही शताब्दी, उही राष्ट्रवाद — बस्, अलि राम्रो बजेटसहित।
पवित्र पात्रलाई सुविधाजनक भूगोलसँग जोड्ने यो प्रवृत्ति नेपालीको मात्र बानी होइन; यो मानवीय बानी हो। मत्ती र लूकाका सुसमाचार दुवैले येशूको जन्म बेथलेहेममा भएको बताउँछन्, तर यी दुई विवरण मिल्दैनन् — मत्तीअनुसार येशूको जन्म राजा हेरोदको मृत्यु (ईसापूर्व ४) भन्दा अघि भएको थियो, भने लूकाले जन्मलाई ईस्वी ६ मा भएको क्विरिनियसको रोमी जनगणनासँग जोड्छन्, जुन पूरा एक दशकपछिको कुरा हो। चारमध्ये सबैभन्दा पुरानो र सबैभन्दा नयाँ सुसमाचार — मर्कूस र यूहन्ना — मा जन्मको कुनै वर्णन नै छैन र तिनले येशूलाई नासरतका भनेर मात्र चिनाउँछन्। अधिकांश आलोचनात्मक इतिहासकार बेथलेहेमलाई पुरानो नियमको मसीह-भविष्यवाणी पूरा गर्न पछि थपिएको धर्मशास्त्रीय व्याख्या मान्छन्। हामी सबैले बोकिहिँडेको “ईस्वी १” समेत एउटा त्रुटि हो, जुन ईस्वी ५२५ मा भिक्षु डायोनिसियस एक्जिगुअसले ईसाई संवत् गणना गर्दा गरेको भुलबाट आएको हो।
त त्यसो भए “बुद्ध नेपालमा जन्मेका थिए” भन्ने वाक्यलाई हामीले के मान्ने? यो गलत हो भनेर होइन। नक्सामा यो सही हो भनेर मैले पहिल्यै स्वीकारिसकें। समस्या के हो भने राजनीतिक इकाइका रूपमा नेपालको सुरुवात सन् १७६० को दशकको गोरखा विजयबाट हुन्छ, र भारतसँगको वर्तमान सिमाना सन् १८१६ को सुगौली सन्धिले निर्धारण गरेको हो। सिमाना भूतप्रभावी हुँदैनन्। आधुनिक सिमानालाई अढाई हजार वर्ष पछाडि दौडाएर त्यसभित्र जो पर्छ त्यसलाई आफ्नो बनाउन मिल्दैन।
सजिलो जवाफ के हो भने राष्ट्र भनेको मनपरी कल्पना मात्रै हुन्, त्यसैले यीमध्ये कुनै कुराको अर्थ छैन। केही समयअघिसम्म म आफैं यही मत राख्थें। तर अहिले मैले बुझेको छु — यो निष्कर्ष हतारमा निकालिएको हो, र यसले आफ्नै खुट्टामा बन्चरो हान्छ। किनभने सिमानाको कुनै अर्थ छैन भने रैनाको “बिहार” पनि हाम्रो “नेपाल” भन्दा कम गलत हुँदैन। राजनीतिशास्त्री बेनेडिक्ट एन्डरसनले राष्ट्रलाई कल्पित समुदाय भनेका थिए — बनावटी होइन, र यो भेद उनले सचेत भएरै राखेका थिए। राष्ट्रहरू कल्पनाबाट जन्मन्छन् र त्यसपछि पूर्ण रूपमा वास्तविक बन्छन्: तिनले कर उठाउँछन्, राहदानी जारी गर्छन् र मानिसलाई युद्धमा पठाउँछन्। नेपाली पहिचान पनि एउटा वास्तविक कुरा हो, जुन एउटा निश्चित समयमा निश्चित कारणले निर्माण गरिएको थियो। राजनीतिक तथ्यका रूपमा यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनु उचित छ। तर शाश्वत सत्यका रूपमा लिनु उचित छैन, र “नेपाल” भन्ने शब्द अस्तित्वमा आउनुभन्दा दुई सहस्राब्दीअघि बितिसकेका मान्छेमाथि पछाडिबाट थोपर्नु त झन् उचित छैन।
गन्धारको बसेको बुद्ध, जुन बुद्धको सबैभन्दा पुरानो स्वतन्त्र रूपमा उभिएको मूर्तिकलाको रूपमा मानिन्छ, गन्धारबाट उत्खनन गरिएको हो, आजको पाकिस्तानमा अवस्थित। यो मूर्ति कुषाण साम्राज्यकाल (दोस्रो देखि तेश्रो शताब्दी) मा मानीने गर्दछ र हाल ब्रिटिश म्यूजियममा राखिएको छ।
इतिहासले बारम्बार देखाउने कुरा यही हो — परम्पराले दाबी गर्ने कुरा र प्रमाणले पुष्टि गर्ने कुराबीचको खाडल। जन्मका शाब्दिक कथा, मिथकीकृत उत्पत्ति र प्राचीन गुरुहरूको दैवी पूर्णतामा टाँसिइरहनुले हाम्रो बुझाइलाई हामी जन्मनुभन्दा धेरै अघि नै तोडमोड गरिएका राजनीतिक कालक्रमसँग बाँधिदिन्छ। बरु ऐतिहासिक मिथकलाई दार्शनिक ज्ञानबाट अलग गर्नु उत्तम हो। सन्देशवाहकको देवत्वकरण गर्न छाडेपछि विकृतिहरू फ्याँकेर काम लाग्ने कुरा मात्र राख्न सकिन्छ — बुद्धको दुःख र त्यसको निवारणसम्बन्धी विश्लेषण, येशूको सहानुभूति र सीमान्तकृतको संरक्षणमाथिको जोड।
समय रैना प्रकरणमा बुद्धले तपाईंलाई भन्ने थिए — छाडिदेऊ। र उनी ठीक हुने थिए। जन्मस्थलमा टाँसिइरहनु आसक्ति हो, र उनकै अनुसार आसक्ति नै दुःखको स्रोत हो। यदि इतिहास तपाईंलाई साँच्चै महत्त्वपूर्ण लाग्छ भने त्यो आक्रोशपछाडिको ऊर्जा अन्तै लगाउनु राम्रो हुन्छ। तिलौराकोट — जहाँ सिद्धार्थले घर छाड्नुअघिका वर्ष बिताएको मानिन्छ — मा अझै पर्याप्त उत्खनन भएको छैन र लगानी पनि पुगेको छैन। लुम्बिनीको गुरुयोजना दशकौं पछाडि छ। यो स्थललाई त्यस्ता मानिस चाहिएको छ जो कुनै भारतीय हास्यकलाकारले ठट्टा गर्दा मात्र होइन, सामान्य दिनमा पनि यसको वास्ता गरून्। दीर्घकालमा पर्यटन र तीर्थाटनको कुनै अर्थ रहोस् भन्ने चाहन्छौं भने परिपक्व हुनुपर्ने कुरा हाम्रा प्राथमिकता हुन्।
