मन, चेतना र जीवविज्ञानका बारेमा

सचेत अनुभवहरू (conscious experiences) जे भनेर परिभाषित गरिए पनि — वास्तविक होऊन् वा भ्रम — तिनको अस्तित्व सम्भव हुनु आफैँमा संसारलाई निश्चय नै अझ रोचक बनाउँछ। कम्तीमा मेरा लागि त त्यसो हुन्छ। जीवविज्ञान तथा प्राकृतिक चयनद्वारा हुने विकास (evolution via natural selection) र त्यसको उपयोगिताप्रतिको मेरो आकर्षणले थप बलियो बनाएको यो बोधले मलाई सधैँ जिज्ञासाको धारमा राखिरहन्छ। यही एउटा कारण हो जसले मलाई जीवविज्ञान, चिकित्सा र अन्ततः प्रयोगात्मक स्नायुविज्ञान (applied neuroscience) मा करियर बनाउन प्रेरित गर्‍यो। म कुनै वैज्ञानिक वा दार्शनिक होइन, बरु क्लिनिकल स्नायुविज्ञानमा काम गर्ने एक अत्यन्तै जिज्ञासु व्यक्ति हुँ, जो मन वा चेतनाबारेको हाम्रो अत्यन्त मानवीय बुझाइपछाडिका सबैभन्दा ठोस विचार र प्रमाणहरू बुझ्ने प्रयास गरिरहेको छु। केवल ‘किन’ भन्ने विषयमा मात्र होइन, ‘कसरी’ भन्ने विषयमा पनि। ‘किन’ भन्ने प्रश्नले मलाई दर्शनतर्फ डोर्‍यायो र ‘कसरी’ भन्ने प्रश्नले विज्ञानतर्फ, तर मलाई व्यक्तिगत रूपमा लाग्छ — कुनै न कुनै बिन्दुमा यी दुवैको साझा भूमि छ।

यस विषयमा म वर्षौंदेखि सोच्दै र पढ्दै आएको छु, र मेरो बुझाइ विकसित हुँदै जाँदा मैले आफ्ना धारणा र दृष्टिकोण थुप्रैपटक फेर्नुपरेको छ। मलाई मस्तिष्कका तरंगहरू (brain waves) अध्ययन गर्ने र छारेरोग (epilepsy) भएका बिरामीहरूको उपचार गर्ने अवसर मिलेको छ, अनि दैनिक रूपमा मानव मस्तिष्कको कार्यप्रणाली बुझ्ने प्रयास गर्दै — जसले मलाई वैज्ञानिक पद्धतिका फाइदाहरूलाई नकार्न त दिँदैन, तर अस्तित्व र अनुभव हुनुको अर्थ के हो भनेर दार्शनिक रूपमा सोच्नबाट पनि रोक्दैन। पहिले म सरल उत्तरहरू खोज्थेँ, तर हरेकपटक निराश हुनुपर्थ्यो, किनकि सायद त्यस्ता उत्तर छैनन् नै। बुझाइ र व्याख्याहरू सम्भवतः तहगत हुन्छन् र जटिलताका फरक-फरक स्तरमा अस्तित्वमा रहन्छन्। मैले यो बुझेको छु — हामी जसलाई वास्तविकता भन्छौँ, त्यो अधिकांश परम्परागत चिन्तक र दार्शनिकहरूले तर्क गरेझैँ कुनै निश्चित, टुंगिएको “सत्य” होइन, बरु एक गतिशील, बारम्बार अद्यावधिक हुने र दिशात्मक नमुना (model) हो। हामी एक प्रजातिका रूपमा उपलब्ध उत्कृष्ट विधि र प्रविधि प्रयोग गरेर त्यो नमुनालाई अद्यावधिक गर्दछौँ, हरेकपटक केही नयाँ कुरा सिक्दै र केही पुरानो कुरालाई खारेज गर्दै। मलाई लाग्छ, सही तरिका सधैँ पहिले शंका गर्नु र पत्ता लगाउनु हो, अनि आफ्नो सोचलाई हामी जे सत्य होस् भन्ने चाहन्छौँ त्यसतर्फ ढाल्न नखोज्नु हो। आफ्ना विचारमा असहज हुनु अत्यावश्यक छ, किनकि आफूले सोचेको कुरा नै उत्तर हो भनी सन्तुष्ट हुनु सिकाइको मूल कार्यकै लागि हानिकारक हुन्छ। यदि हामीले यो आधारभूत तरिका पछ्याएनौँ भने, हामी केवल समस्याग्रस्त विचारहरूको पुष्टि गर्ने र इच्छाधारी सोचको खाडलमा खस्ने जोखिममा पर्छौँ। गलत हुनु ठिकै छ, तर यदि हामी गलत छौँ भने त्यसलाई स्वीकार्नुपर्छ, आत्मसात् गर्नुपर्छ र जिज्ञासा नत्यागी आफ्नो सोच प्रक्रियालाई सुधार्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, वर्षौंअघि म विश्वास गर्थेँ — जसरी मस्तिष्क हार्डवेयर (hardware) हो, त्यसरी नै मन कम्प्युटर सफ्टवेयर (software) जस्तै हो — तर अब मैले महसुस गरेको छु, यो त्यति सरल छैन, र म तपाईं पाठकहरूलाई ‘किन’ भन्ने देखाउन चाहन्छु। यही कुरालाई मनमा राखेर, मन र चेतनाबारे विभिन्न मानवीय विचारहरू के-के हुन् भनेर अन्वेषण गरौँ।

यस ब्लग शृंखलाभर म “मन” र “चेतना” शब्दहरू परस्पर बदली-बदली प्रयोग गर्नेछु, किनकि यी सामान्यतया विभिन्न संस्कृति, भाषा र विचारहरूमा उस्तै परिघटना (phenomenon) लाई वर्णन गर्छन्। यिनलाई खुकुलो रूपमा त्यस्तो प्रक्रिया वा सत्ताका रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ जसले विचार र अनुभवहरूलाई समेट्छ — कारणबारेको बहस जे भए पनि।

म पहिले चेतनाको उत्पत्ति र प्रकृति व्याख्या गर्न खोज्ने हालका सबैभन्दा बलिया विचारहरूको अन्वेषण गर्नेछु। त्यसपछि म यी विचारहरूलाई समय र भूगोलले छुट्ट्याइएका विभिन्न संस्कृतिका मानिसहरूले मानव अनुभव बुझ्ने प्रयासमा प्रस्तुत गरेका कुराहरूसँग तुलना गर्न खोज्नेछु। अन्ततः म यी विचारहरू एकअर्कासँगको तुलनामा कहाँ र कसरी बलिया छन् र कहाँ कमजोर छन् भन्ने अन्वेषण गर्नेछु। पछि म यी सबै फरक-फरक विचारहरूलाई अलग-अलग रूपमा थप विस्तारमा अन्वेषण गर्नेछु। म अद्वैत वेदान्त र ताओवाददेखि बौद्ध तथा स्टोइक दर्शन सम्मका विचारहरू — ती सबैलाई ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, मानवशास्त्रीय र वैज्ञानिक सन्दर्भसहित — छलफल गर्ने योजना बनाएको छु, किनकि कुनै पनि विचारलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न विभिन्न कोणबाट हेर्नुपर्छ।

मेरो लक्ष्य यी विचार र तर्कहरूलाई सबैका लागि सुलभ बनाउनु हो, किनकि म आफैँ पनि यिनका बारेमा निरन्तर सिकिरहेको छु; मलाई लाग्छ, प्रत्येक सचेत प्राणी आफैँमा एउटा प्रयोगशाला हो र आफ्ना अनुभव के हुन् भनेर तिनका पछाडिको संयन्त्र जेसुकै भए पनि अन्वेषण गर्ने अधिकार राख्छ। सबैसँग मेरो एउटै अनुरोध छ — त्यो अन्वेषणका क्रममा अलि बढी व्यवस्थित र इमानदार हुनुहोस्; अन्यथा हाम्रा विचारहरू धेरै हल्लाले धमिलिनेछन्, जसले अन्ततः ज्ञान, बुझाइ र प्रज्ञा प्राप्त गर्ने हाम्रो लक्ष्यलाई नै अलमल्याउनेछ। मलाई दृढ विश्वास छ — विषय जेसुकै होस्, तपाईं जुनसुकै संस्कृति वा भूगोलका होऊन्, कुनै पनि प्रकारको ज्ञान र बुझाइका लागि विचारको स्पष्टता अत्यावश्यक छ।

संरचना:

भाग १ — मन र चेतनाबारे सबैभन्दा बलिया प्रतिस्पर्धी विचारहरू

भाग २ — मनको परम्परागत मानव दर्शन र हालका दर्शनहरूसँगको तुलना

भाग ३ — मनको दर्शन र आधुनिक स्नायुविज्ञानको सन्दर्भमा वेदान्त, बौद्ध, चार्वाक र स्टोइकवाद

भाग ४ — मनको दर्शन र आधुनिक स्नायुविज्ञानको सन्दर्भमा ध्यान र साधना

(Gemini generated image)