नैतिक आक्रोश र न्युरोसाइन्स
फिल्टर प्रकरण
यो लेख लेख्ने निर्णय मैले हालसालै नेपाली इन्टरनेट समुदायलाई गाँजेको त्यो घटनाको प्रतिक्रियामा गरेको हुँ, जसलाई म ‘अपमानको प्रलय’ भन्न रुचाउँछु। एउटा सरल, निर्दोष र सिर्जनात्मक प्रयासलाई आक्रोशको हुरीले बिगारिदियो। नेपाली हास्यकलाकार तथा उद्यमी आयुष श्रेष्ठले इन्स्टाग्राममा एउटा ‘कुमारी फिल्टर’ बनाएका थिए — मानिसहरूले आफ्नो सेल्फी वा तस्बिरमा प्रयोग गरेर साथीहरूसँग बाँड्न सकून् भनेर। धेरैले रमाइलो माने, तर अरू धेरै यति आहत भए कि उनलाई हानि गर्ने धम्कीसम्म दिए — यति धेरै कि अन्ततः उनले त्यो फिल्टर प्लेटफर्मबाटै हटाउनुपर्यो।
कुमारी नेवाः समुदायको एक पुरानो र निरन्तर चलिआएको परम्परा हो, जसमा नेवाः समुदायको एक निश्चित भागबाट रजस्वला नभएकी कन्या बालिकालाई ‘जीवित देवी’का रूपमा नियुक्त गरिन्छ। केही इतिहासकारहरूका अनुसार यो परम्परा मल्ल राजाहरूले आफ्नो राजतन्त्र जोगाउन स्थापना गरेका थिए, र पछि आक्रमणकारी शाह वंशले आफ्नै राजतन्त्र जोगाउन यसलाई निरन्तरता दियो — नेवाः संस्कृति र भाषाका अन्य पक्षलाई सक्रिय रूपमा दबाउँदा पनि — सायद कुमारी पूजाको आध्यात्मिक महत्त्वका कारण (१)। र पुरानो परम्परा भएकै आधारमा, नेपालले राजतन्त्र हटाएर गणतन्त्र बनेको एक दशकपछि पनि — जतिबेला कुमारी परम्पराको पर्यटन आम्दानीबाहेक खासै अरू प्रयोजन थिएन — केही मानिस आहत भए। कसैले फिल्टरलाई कुमारी परम्पराको अपमान भने, कसैले सांस्कृतिक हडप (cultural appropriation) भने। तर आलोचना जे भए पनि, एउटा कुरा स्पष्ट थियो — मानिसहरू नैतिक रूपमा आक्रोशित थिए।अपमानको विषयमा मानवजातिमा कहिल्यै एकमत भएको छैन, र यस विषयमा देखिएको विभाजित मतले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा उजागर गर्छ: कसलाई के कुराले अपमानित बनाउँछ भन्ने कुरा व्यक्तिपिच्छे र संस्कृतिपिच्छे फरक पर्ने व्यक्तिनिष्ठ कुरा हो। तर त्यो अपमानमा आधारित भएर गरिएको कार्यको असर भने व्यक्तिनिष्ठ हुँदैन। आक्रोशले कुनै गल्ती सच्याउँछ कि बरु हानि मात्र फैलाउँछ भन्ने कुरा हामी वास्तवमै हेर्न र तौलिन सक्छौं।
यो भेद महत्त्वपूर्ण छ, किनभने यसैले गर्दा कसैको भावनालाई अवैध नठहराईकन कुनै आक्रोशलाई ‘गलत दिशातर्फ लक्षित’ भन्न सकिन्छ। तर मानिसहरूले आहत हुनुको औचित्य जे भए पनि, मलाई सामाजिक सञ्जालको आक्रोश आफैँमा बढी रोचक लाग्यो — किनभने कहिलेकाहीँ म आफैँ पनि फेसबुकमा आक्रोशित हुन्छु। हेर्दा सानो लागे पनि, यो प्रकरणले मलाई यस विषयमा गहिरिएर हेर्न प्रेरित गर्यो। त्यसो भए सामाजिक सञ्जालमा नैतिक आक्रोश भनेको वास्तवमा के हो, र यसले डिजिटल युगको सार्वजनिक विमर्शलाई कसरी आकार दिइरहेको छ?
नैतिक आक्रोश भनेको के हो?
सामाजिक सञ्जालका अधिकांश आक्रोश कुनै न कुनै नैतिक विषयसँग जोडिएका हुन्छन्। नैतिकता आफैँमा व्यक्तिनिष्ठ कुरा हो, तर नैतिक आक्रोश मानव इतिहासको महत्त्वपूर्ण अंश रहँदै आएको छ, र यसले हाम्रो सभ्यतालाई यति आकार दिएको छ कि आज हामीसँग नैतिकशास्त्र, अधिकार र न्यायजस्ता व्यवस्थित अवधारणाहरू छन् (२)। नैतिकता आन्तरिक र व्यक्तिगत हुन्छ, तर नैतिक आक्रोशले व्यवहारलाई — अनि सामाजिक वा व्यक्तिगत परिवर्तन ल्याउन सक्ने वा नसक्ने कार्यलाई — प्रेरित गर्छ। यो मानवजाति जत्तिकै पुरानो छ। विगतमा कसैको अनुहारमै आक्रोश पोख्न धेरै ऊर्जा र मूल्य लाग्थ्यो, त्यसैले मानिसहरूले त्यसो गर्नुअघि निकै सोच्थे (३) — उनीहरू पहिले यसको लाभ–लागत अनुपात तौलिने गर्छन्। येल विश्वविद्यालयकी एक व्यवहार वैज्ञानिकले Nature Human Behavior मा प्रकाशित आफ्नो लेखमा लेख्छिन् कि सामान्यतया एउटा उत्प्रेरक (सूचना) ले एउटा प्रतिक्रिया (व्यवहार) ल्याउँछ, जसले फेरि केही परिणाम (नतिजा) उत्पन्न गर्छ। यसलाई स्वाभाविक मानव व्यवहारको आधाररेखा मान्ने हो भने, सामाजिक सञ्जालले यसलाई धेरै कोणबाट परिवर्तन र तीव्र पार्छ। यसले भावनात्मक सामग्रीमा बढी सम्पर्क बढाएर उत्प्रेरकलाई बलियो बनाउँछ; भावनात्मक अनुभवलाई तीव्र पार्छ अनि प्रतिक्रिया दिन लाग्ने मिहिनेत र बन्देजलाई घटाएर बानी बसाल्छ; र परिणामलाई बदल्छ — समानुभूतिको लागत घटाउँछ, सामाजिक लाभ घटाउँछ, तर आर्थिक फाइदा, समूहको स्वीकृति वा ध्यानजस्ता व्यक्तिगत लाभ भने बढाउँछ (३)।
छोटकरीमा, सामाजिक सञ्जालले हाम्रो स्वाभाविक आक्रोशको आगोमा घिउ थप्छ, र समाजभन्दा व्यक्तिलाई बढी फाइदा पुर्याउने प्रवृत्ति राख्छ। उनको तर्क छ कि प्रविधिले विचार व्यक्त गर्न एक क्लिक जत्तिकै सहज बनाएको छ, र त्यसैबीच हामीलाई जोसँग रिसाएका हुन्छौं ती मानिसबाट टाढा पनि पार्छ। वास्तविक जीवनभन्दा अनलाइनमा आक्रोश पोख्न धेरै सजिलो छ, र सामाजिक सञ्जालका ध्यान खिच्ने एल्गोरिदमले यो असरलाई अझ बढाउँछन्। क्लिकबेट प्रयोगकर्ताहरूसम्म विज्ञापन र उनीहरूकै प्रयोग ढाँचाअनुसार पुर्याइन्छ। यदि कसैको रुचि अनुदार, धार्मिक र राष्ट्रवादी छ भने, उनीहरूलाई निरन्तर उस्तै सूचना खुवाइन्छ — विपरीत विचारसँगको सम्पर्क घटाउँदै, र आफ्नो धारणा बदल्ने सम्भावनालाई कम गर्दै। स्पेक्ट्रमको अर्को छेउमा पनि यही हुन्छ।जब मानिसहरूले कसैले नैतिक रूपमा गलत काम गरिरहेको छ भन्ने ठान्छन्, उनीहरू त्यस व्यक्तिको प्रतिष्ठामा आघात पुर्याउन कुरा काट्ने प्रवृत्ति राख्छन्। प्रतिष्ठामा आघात पुर्याउनु एक प्रकारको दण्ड हो, त्यसैले मानिसहरू नैतिक अपराधीलाई दण्डित गर्छन्।
अफलाइनमा कसैलाई दण्डित गर्न साँच्चै ऊर्जा लाग्छ, त्यसैले यो सामान्यतया कठिन हुन्छ। तर अनुसन्धानले देखाउँछ कि जब हामी आफ्नो लक्ष्यबाट टाढा हुन्छौं, हामी दण्डित गर्नुअघि कम हिचकिचाउँछौं (४)। सामाजिक सञ्जालले यो दूरीलाई अझ बढाउँछ: प्रोफाइल तस्बिर वा अवतारमाथि आक्रमण गर्न धेरै सजिलो हुन्छ, जसले तिनलाई मानवीयताविहीन बनाइदिन्छ। अनुसन्धानले यो पनि देखाउँछ कि मानिसहरू व्यक्तिगत रूपमा भन्दा लिखित वा रेकर्ड गरिएको सन्देशमार्फत आक्रोश व्यक्त गर्न पाउँदा अन्यायलाई दण्डित गर्न पैसा खर्च गर्न कम इच्छुक हुन्छन् (२)।जब सामाजिक सञ्जालले आक्रोश व्यक्त गर्न यति सजिलो बनाइदिन्छ, अप्रिय सूचनाप्रतिको हाम्रो सहनशीलता घट्दै जान्छ, अनि आक्रोशको सीमा पनि घट्छ (३)। हामी केवल असहमत हुन सकिने सामग्रीबाट सजिलै उत्तेजित हुन्छौं र त्यसलाई कुनै नैतिक रूपमा जघन्य कुरा सम्झने भुल गर्छौं। यो चक्र दोहोर्याउँदा, उनको तर्कअनुसार, मानिसलाई लज्जित पार्ने बानी बस्छ। अनौठो कुरा त के भने, यसो गर्दा हामी आक्रोशित महसुससम्म नगर्न सक्छौं; उनले प्रस्ताव गरेको संयन्त्र यस्तो छ — पटक–पटकको सम्पर्कले त्यो समानुभूतिजन्य पीडालाई (३) कमजोर बनाइदिन्छ, जुन वास्तविक जीवनमा कसैलाई लज्जित वा दण्डित गर्दा हामी सामान्यतया महसुस गर्छौं। यो साँचो हो भने, यसबारे अनभिज्ञ रहँदा हामी आक्रोशको दुष्चक्रमा फस्न सक्छौं।‘नैतिक रूपमा आक्रोशजनक’ मानिएको समाचार त्यस्तो नभएको समाचारभन्दा छिटो फैलिन्छ — सायद कुरा काट्ने र दण्ड दिने हाम्रो विकासक्रमिक प्रवृत्तिले यो व्याख्या गर्न सकिन्छ।
भावनात्मक भाषामा प्रस्तुत गरिएको नैतिक सूचना समान विचार भएका मानिसको समूहभित्र बाहिरभन्दा छिटो फैलिन्छ, जसले प्रतिध्वनि कक्ष (echo chambers) बनाउँछ (५)। प्रतिध्वनि कक्षले संख्याको सुरक्षा दिन्छ, जसले स्वीकार्य विचारलाई बलियो बनाउन र अस्वीकार्य विचारमाथि आक्रोश पोख्न सजिलो बनाउँछ। समान विचार भएकाहरूका बीचमा आक्रोश व्यक्त गर्दा प्रत्याक्रमणको सम्भावना पनि कम हुन्छ — भीडभित्र लुकेर कुनै आपत्तिजनक कुरा कराएजस्तै। यसैले मानिसहरू समूहको साथ पाउँदा आक्रोश व्यक्त गर्न यति उत्सुक हुन्छन्: यो आफ्नो नैतिक प्रमाणपत्र त्यस समूहलाई देखाउने अवसर हो (५)। नैतिक मान्यता समूहको सहमतिले तय हुन्छ, र ती मान्यता उल्लंघन गर्नेलाई दण्डित वा लज्जित गरिन्छ। यो स्पेक्ट्रमको जुनसुकै छेउका जुनसुकै समूहमा लागू हुन्छ। कसैले गर्भपतनको अधिकारविरुद्ध बोल्दा प्रगतिशील समूह आक्रोशित हुन्छन्, र त्यसको पक्षमा बोल्दा अनुदार समूह; उत्प्रेरक जे भए पनि भावना उही हुन्छ (६)।
सामाजिक सञ्जालको आक्रोशका परिणाम के हुन्?
आक्रोश सधैँ हानिकारक हुँदैन — यो प्रायः सकारात्मक सामाजिक र आर्थिक परिवर्तनको महत्त्वपूर्ण संवाहक हुन्छ, र सामाजिक सञ्जालमा पोखिएको आक्रोश पनि फलदायी हुन सक्छ। #MeToo आन्दोलनलाई हेरौं, यद्यपि मलाई यो आक्रोशभन्दा एकताका रूपमा बुझ्नु बढी ठीक लाग्छ। यौनदुर्व्यवहार र उत्पीडनको उजुरी गर्दा कुनै बेला पीडितलाई महँगो पर्थ्यो, तर #MeToo ले ती लागत घटाएको छ, जसले गर्दा अपराधीहरूलाई कारबाहीमा ल्याउन सकिन्छ। कम शक्तिशाली समूहले बढी शक्तिशाली समूहलाई चुनौती दिन र गलत गर्नेलाई दण्डित गर्न सक्छन् (३)। तैपनि, यस आन्दोलनमा पनि प्रशस्त गलत दिशातर्फको आक्रोश छ, कहिलेकाहीँ निर्दोष मानिसलाई दोषी प्रमाणित हुनुअघि नै लज्जित पारिन्छ।
यस अर्थमा, सामाजिक सञ्जालले नैतिक आक्रोशका फाइदालाई धेरै तरिकाले सीमित गर्छ:
यसले मानिसलाई वैचारिक समूहमा विभाजन गर्छ र सूचनालाई वास्तविक पीडित वा अपराधीसम्म पुग्न दिँदैन, किनभने त्यो एउटै प्रतिध्वनि कक्षभित्रै घुमिरहन्छ (५,७)।
आक्रोशको सीमा घटाएर — क्रकेटका अनुसार — यसले जघन्य अपराध र साधारण असहमतिलाई छुट्याउने हाम्रो क्षमतालाई कमजोर पार्न सक्छ (३)।
यसले आक्रोशको बानी बसाल्छ, जसले हामीलाई सार्थक सामाजिक अभियानहरूबाट विचलित गर्छ।
मानिसहरू अवचेतन रूपमै आफूलाई प्रतिध्वनि कक्षमा छाँट्दै जाँदा यसले सामाजिक र राजनीतिक विभाजनलाई गहिरो बनाउँछ (४)।
‘गलत दिशातर्फ लक्षित’ भन्नाले मेरो आशय म असहमत हुने आक्रोश होइन; मेरो आशय त्यस्तो आक्रोश हो जसको लागत कुनै पनि सुधारात्मक फाइदाभन्दा बढी हुन्छ — जसले कसैलाई जोगाउन नसकी दण्ड दिन्छ र हानि रोक्न नसकी मानिसलाई क्षति पुर्याउँछ। आयुषको कुमारी फिल्टरप्रतिको प्रतिक्रिया यसै वर्गमा पर्छ। अझ धेरै गलत दिशातर्फको आक्रोशले इन्धन पाएको त्यो आक्रोशले कसैलाई फाइदा पुर्याएन, बरु कोभिड–१९ को लकडाउनमा आफूलाई बहलाउने वा सिर्जनशीलता देखाउने एउटा सानो अवसरबाट मानिसलाई वञ्चित मात्र गर्यो। कुनै पीडित बचाइएन, किनभने त्यहाँ बचाउनुपर्ने कुनै पीडित नै थिएन।
अब हामी कहाँ जाने?
त्यसैले सामाजिक सञ्जालका अधिकांश आक्रोश, विशेषगरी गलत दिशातर्फका, कुनै पनि उद्देश्य वा प्रगति आफैँका लागि प्रतिकूल हुन्छन्। प्रायः हामीलाई पहिले किन आक्रोश आयो भन्ने नै थाहा हुँदैन। सामाजिक सञ्जालले हामीलाई जोड्न, टाढाका साथी र परिवारसँग पुनः भेट गराउन, समुदाय निर्माण गर्न र विचार बाँड्न सहयोग गर्न सक्छ। तर यो सधैँ सुरक्षित ठाउँ हो भन्ने हामीले मान्नु हुँदैन, किनभने धेरैजसो बेला यो त्यस्तो हुँदैन।
बनोटैले यो अत्यन्तै ध्रुवीकरण गर्ने ठाउँ हुन सक्छ। मानव व्यवहार र यी प्लेटफर्महरूको पछाडिको प्रविधि अध्ययन गर्नु सार्वजनिक विमर्श र समग्र कल्याणका लागि महत्त्वपूर्ण छ, किनभने हामी इन्टरनेटमा सबैलाई एक निश्चित तरिकाले व्यवहार गर्नबाट रोक्न स्पष्ट रूपमै सक्दैनौं — चाहे हामी तिनलाई जतिसुकै नैतिक रूपमा निन्दनीय ठानौं।
हामीले यस्ता उतारचढाव अपेक्षा गर्नुपर्छ र तीबाट ग्रस्त हुनबाट आफूलाई जोगाउनुपर्छ, ताकि हामी आफ्नो आक्रोश गलत दिशामा नपठाऔं अनि अरूलाई अनावश्यक रूपमा हानि वा अपमान नगरौं। मेरो विचारमा, आक्रोश धेरै सोचविचारपछि — अन्तिम उपायका रूपमा प्रयोग गर्दा नै बढी सार्थक हुन्छ।
सन्दर्भ सामग्री
Nepali GS. The Newars (An Ethno-Sociological study of the Himalayan Community). United Asia Publication; 1965.
Xiao E, Houser D. Emotion expression in human punishment behavior. Proc Natl Acad Sci U S A. 2005 May 17;102(20):7398–401.
Crockett MJ. Moral outrage in the digital age. Nat Hum Behav [Internet]. 2017 Nov 18 [cited 2020 May 9];1(11):769–71. Available from: http://www.nature.com/articles/s41562-017-0213-3
Fincher KM, Tetlock PE. Perceptual dehumanization of faces is activated by norm violations and facilitates norm enforcement. J Exp Psychol Gen. 2016 Feb 1;145(2):131–46.
Brady WJ, Wills JA, Jost JT, Tucker JA, Van Bavel JJ. Emotion shapes the diffusion of moralized content in social networks. Proc Natl Acad Sci [Internet]. 2017 Jul 11 [cited 2020 May 9];114(28):7313–8. Available from: http://www.pnas.org/lookup/doi/10.1073/pnas.1618923114
Atari M, Mostafazadeh Davani A, Dehghani M. Body Maps of Moral Concerns. Psychol Sci [Internet]. 2020 Feb 1 [cited 2020 May 9];31(2):160–9. Available from: http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0956797619895284
Salerno JM, Peter-Hagene LC. The Interactive Effect of Anger and Disgust on Moral Outrage and Judgments. Psychol Sci. 2013;24(10):2069–78.
