चेतनाको बारेमा

“चेतना” भन्ने शब्दको यति धेरै दुरुपयोग भएको छ कि सद्गुरु वा दीपक चोपडाको २० मिनेटको भिडियो हेर्ने जोसुकै पनि अब आफूलाई त्यो कथित “रहस्यमय” चेतनाको विज्ञ ठान्न थाल्छ — त्यही चेतना जसको बारेमा “विज्ञान” लाई समेत थाहा छैन रे, र त्यसैले शास्त्रहरू (अनि तिनका किताबहरू) यसको रहस्य उद्घाटन गर्न आइपुग्छन् — के थाहा छ नि — अड्कलबाजीद्वारा!

अड्कलबाजी पनि वैज्ञानिक प्रक्रियाको एक अंश हो, त्यसमा शंका छैन; तर अनुभववाद, प्रयोग वा तथ्याङ्कको एक थोपा बिना नै अड्कलबाजीले मात्र चेतनाको समस्या समाधान गर्छ भन्ने ठान्नु भुल हो। अनि “विज्ञानले समेत यो बुझ्न सक्दैन” भन्नुको अर्थ के हो? के विज्ञान कुनै अलमलिएको मान्छे हो र? होइन — विज्ञान त एउटा औजार मात्र हो। यसो भन्नु त “हथौडाले समेत किला ठोक्न सक्दैन, उल्टै मेरो औंला नै पिट्यो” भनेजस्तै हो। समस्या हथौडामा छैन — समस्या त्यो चलाउने हातको अनाडीपनमा छ। त्यसैगरी, मानव ज्ञानमा केही कमी हुँदा समस्या विज्ञानमा हुँदैन — समस्या त मानवीय पूर्वाग्रह र पूर्वधारणाहरूमा हुन्छ, जुन यस विधिको वास्तविक सीमा हुन्। विज्ञान एउटा औजार मात्र हो, तर यथार्थका तथ्यहरू पत्ता लगाउन अहिलेसम्मकै सबैभन्दा उत्कृष्ट औजार। अनि वैज्ञानिक तथ्यहरू निरन्तर अद्यावधिक हुनु कमजोरी होइन; अद्यावधिक हुनु त स्वस्थ विधिको स्वभाव हो, र अद्यावधिक गर्न इन्कार गर्नु नै असली असफलता हो।

अहिलेसम्ममा तपाईंले बुझिसक्नुभयो होला कि सद्गुरु र दीपक चोपडाले यो विषयलाई जसरी प्रस्तुत गर्छन्, त्यो मलाई मन पर्दैन। उहाँहरू बुद्धिमान्, आकर्षक र मोहक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ, जसले कथित “पूर्वीय” र “रहस्यमय” कुराहरू गर्नुहुन्छ — जुन कसैले राम्ररी बुझ्दैन, अनि नजिकबाट हेर्दा उहाँहरू आफैंले पनि बुझ्नुभएको छैन। यदि कसैले आफूले भनेको कुरा साँच्चै बुझेको छ भने, घुमाउरो वाक्य, पहेली र कवितामा बोल्नुपर्ने आवश्यकता हुँदैन, न त आफ्नो दाबीलाई विश्वसनीय देखाउन “क्वान्टम” वा “इन्जिनियरिङ” जस्ता शब्दजाल थप्नुपर्छ। विश्वसनीय बन्ने एउटै बाटो छ — बौद्धिक रूपमा इमानदार हुनु, र आफूले नबुझेको कुरामा अधिकारपूर्वक नबोल्नु।

उहाँहरू र मबीचको भिन्नताको सबैभन्दा सरल परीक्षण यहाँ छ। सोध्नुहोस्: कुन अवलोकनले तपाईंलाई गलत साबित गर्छ? म तुरुन्तै जवाफ दिन सक्छु — मलाई एउटा मस्तिष्क-मृत (brain-dead) व्यक्ति देखाउनुहोस् जसमा चेतना छ, र मेरो सम्पूर्ण तर्क ढल्छ। तर “क्वान्टम चेतना” जस्ता दाबीले त्यस्तो कुनै अवलोकन तोक्दैन; त्यसलाई कुनै पनि कुराले गलत साबित गर्न सकिँदैन — र यही कारणले त्यो विज्ञान होइन। यही नै त्यो रेखा हो जसले वास्तविक दाबीलाई गहन सुनिने तर खोक्रो कुराबाट छुट्याउँछ।

मानौं प्रश्न छ, “यो हाँडे (तरबुजा) कति गह्रौं छ?” भने जवाफ हुनुपर्छ “यो X केजी छ” — “यदि हामीले यसको क्वान्टम अतिप्रवाहलाई विचार गर्ने हो भने यो X पनि र Y केजी पनि हो” होइन। यसो भन्ने अधिकार त तपाईंलाई छ, तर कुनै विवेकशील मान्छेलाई बुझाउन भने रामै्र भाग्य चाहिन्छ। म यहाँ औंल्याउन खोजेको कुरा हो “पहिलो सिद्धान्त” (First Principles), अर्थात् “आधारभूत तर्क” (Foundational Reasoning): ज्ञानको कुनै शाखाको आधार सरल शब्दमै व्याख्या गर्न सकिन्छ। यदि सुरुको आधार नै गलत छ भने त्यसमाथि उभिएको कुनै पनि तर्क जाँच्न लायक हुँदैन। गुरुहरूसँग म ठ्याक्कै यहीं अलग हुन्छु — उहाँहरूको जग नै कमजोर छ। उहाँहरू गलत आधारबाट तर्क सुरु गर्नुहुन्छ, त्यसैले उहाँहरूले भनेको कुनै पनि गूढ कुरा अर्थपूर्ण लाग्दैन — सिवाय त्यस्ता सामान्य जीवन-सल्लाहबाहेक, जुन गाउँकी कुनै अनपढ हजुरआमाले पनि अनुभवबाट दिन सक्छिन्। यसैकारण उहाँहरू विरलै सोझो बोल्नुहुन्छ र पहेली अनि शब्दजालमा भर पर्नुहुन्छ। उहाँहरूको कुरा सुन्ने कि नसुन्ने? तपाईंको रोजाइ। तर जब उहाँहरूले कुनै वैज्ञानिक सिद्धान्तलाई चुनौती दिनुहुन्छ, तब विश्वास गर्ने कि नगर्ने? सायद नगर्ने — किनकि स्पष्टता र सटीकता वैज्ञानिक विधिको प्राण हो।

दाह्री हुनु, “गुरु” उपाधि पाउनु, वा डाक्टरीको डिग्री हुनुले मात्र हामीलाई हरेक “वैज्ञानिक” विषयको विज्ञ बनाउँदैन — त्यही अर्थमा, म आफैं पनि चेतनाको विज्ञ होइन। वास्तविक विज्ञानका लागि कुनै असल स्नायुवैज्ञानिक (neuroscientist) सँग कुरा गर्नुहोस् वा उनीहरूको काम पढेर (र राम्ररी बुझेर) हेर्नुहोस्। म यहाँ गर्दै गरेको कुरा भनेको स्नायुविज्ञानमा स्थापित केही आधारभूत तथ्यहरू सरल भाषामा दोहोर्‍याउनु मात्र हो। म सबैभन्दा बढी चर्चा हुने विषयहरू एक-एक गरी हेर्नेछु: विज्ञानका सीमा, चेतना, धारणा (perception), पहिचान, मृत्यु र परलोक। तैपनि यो आफैंमा विज्ञान होइन — यो त जनसाधारणलाई विज्ञानको सञ्चार हो; असली कुराका लागि त समीक्षित (peer-reviewed) शोधपत्रहरू पढ्नुपर्छ। विज्ञान गर्नु कठिन छ; त्यसलाई खारेज गर्नु सजिलो — त्यसका लागि त पूर्वाग्रह भनिने तर्कदोषलाई बेवास्ता भनिने मनोवैज्ञानिक रक्षाले छोप्दिए पुग्छ।

विज्ञानका सीमा

विज्ञानले सबै कुरा पत्ता लगाउन सक्दैन। यो सबैलाई थाहा छ, तर के तिनीहरूले आफूले थाहा पाएको ठानेको कुरा साँच्चै बुझेका छन्? पहिले एउटा कुरा प्रस्ट पारौं — पश्चिमी वा पूर्वीय भनेर छुट्टै विज्ञान हुँदैन। विज्ञान त एउटै हो, या त पुरानो या त अद्यावधिक। नवीनतम जानकारीसहितको अद्यावधिक विज्ञानले नै क्षेत्रलाई अघि बढाउँछ; अद्यावधिक नभए ज्ञान बासी हुन्छ। उदाहरणका लागि, मौर्य साम्राज्यको पालामा आयुर्वेद एउटा वास्तविक विज्ञान थियो, तर त्यसपछि कसैले यसलाई अद्यावधिक गरेन (यसका अभ्यासकर्ताहरू अझै पनि जीवाणु-सिद्धान्तपछिको युगमा समेत तीन दोषले रोग लाग्छ भन्ने विश्वास गर्छन्) — यसैले यो पुरानो भइसकेको विज्ञान हो। अन्य उदाहरणहरू: रक्तमोचन, जुका-उपचार, ज्योतिष, रसायनशास्त्र (alchemy) — यी सबै नयाँ प्रमाण नआउन्जेल विज्ञान ठानिन्थे।

विज्ञान भनेको के हो त? हथौडाजस्तै एउटा औजार मात्र — आफ्नो वरपरको संसार अवलोकन र अभिलेख गर्न हामीले प्रयोग गर्ने औजार। प्रायः ठानिएजस्तो यो ज्ञानको भण्डार समेत होइन। ज्ञानका भण्डारहरू वैज्ञानिक तथ्याङ्कमा आधारित हुन्छन्, र त्यो तथ्याङ्कप्रतिको हाम्रो अवलोकन गलत हुन सक्छ — र भएको पनि छ — कहिले त्यतिबेलाको प्रविधिको अभावले, कहिले मानवीय अनाडीपनले। जब राम्रो प्रविधि आउँछ, पुरानो तथ्याङ्कलाई पुनर्व्याख्या गरिन्छ र ज्ञानको भण्डार पुनर्निर्माण हुन्छ। यसरी नै विज्ञान आफैं सच्चिन्छ। मन परोस् या नपरोस्, अहिलेसम्म यो जे कुराको पनि जानकारी बटुल्ने सबैभन्दा उत्कृष्ट तरिका हो। यदि तपाईंले ब्रह्माण्डको सत्य उद्घाटन गर्न विज्ञानभन्दा राम्रो कुनै कुरा भेट्टाउनुभएको छ भने, त्यो कसरी काम गर्छ देखाउनुहोस् — तपाईंले मानवजातिलाई ठूलो गुन लगाउनुहुनेछ। तर शब्द ख्याल गर्नुहोस्: “देखाउनुहोस्”, खाली भन्नु होइन।

चेतना

इमानदारीपूर्वक भन्दा, हामीलाई यसलाई एउटै शब्दमा वर्णन गर्न वा वस्तुगत रूपमा नाप्न आउँदैन, तर हामीलाई यो तथ्य भने पक्का थाहा छ कि हामी जसलाई चेतना भन्छौं, त्यो मस्तिष्कबाटै उत्पन्न हुन्छ। रने देकार्तको द्वैतवाद (dualism) — जुन करिब ७० वर्षअघिसम्म व्यापक रूपमा स्वीकार्य थियो — को विपरीत, अब हामी बुझ्छौं कि मस्तिष्कबिना प्राणी (मानिससहित) मा चेतन अनुभव हुँदैन — यो सम्बन्ध त्यति नै बलियो छ। चेतन अनुभव मस्तिष्कबाहिर अस्तित्वमा छ कि भनेर जति पटक प्रयोग गर्छौं, हामी असफल हुन्छौं, किनकि मस्तिष्क नै सीमा रहेछ। तर कसैले “विज्ञानलाई हराइयो” भनेर आफ्नै काँध थपथपाउनुअघि — हामीलाई चेतनाबारे धेरै कुरा थाहा छ। मानिसहरू ठान्छन्, वैज्ञानिकहरूले यसलाई केवल हाइस्कुलको भौतिकी, रसायन र जीवविज्ञानले मात्र छाम्छन्, र स्नायुविज्ञान भन्ने विशाल क्षेत्र छ भन्ने बिर्सन्छन् — जसले तिनै सरल सिद्धान्तहरू प्रयोग गर्छ।

चेतना एउटै इकाई होइन; यो मस्तिष्कभित्रको एउटा प्रक्रियाबाट उत्पन्न हुन्छ, र हामी चेतन हुन ती सबै प्रक्रिया एकसाथ काम गर्नुपर्छ। दृष्टिको उपमा लिऊँ। प्रकाश (फोटोन) रेटिनामा ठोक्किन्छ र स्नायुहरूमा विद्युतीय संकेत उत्पन्न गर्छ, जुन मस्तिष्कतर्फ जान्छन्। मस्तिष्कका प्रशोधक स्नायुहरूले (प्रायः पछाडिको भाग, अक्सिपिटल कोर्टेक्समा) त्यो जानकारीलाई दृष्टिका रूपमा व्याख्या गर्छन्। त्यसैले स्थूल रूपमा भन्दा, दृष्टि एउटा निर्माण (construction) हो — मस्तिष्कले प्रकाशका केही तरंगलम्बाइलाई “केही महत्त्वपूर्ण कुरा” मा बदलेको। बाहिर त खाली सतहमा ठोक्किएर फर्किएका फोटोनहरू छन्; हामीले तिनलाई रंगीन जानकारीमा निर्माण गर्छौं — निर्माण भए पनि व्यावहारिक रूपमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण, किनकि यसले हामीलाई भौतिक संसारमा बाटो खोज्न मद्दत गर्छ।

चेतना पनि त्यसैगरी काम गर्छ, फरक यति हो कि यसले प्रक्रियाहरूको अझ फराकिलो अन्तरक्रिया खिच्छ (बाह्य उत्तेजना, रेटिकुलर सक्रियण क्षेत्र, सेरेब्रल कोर्टेक्स, संवेदी स्नायुपथ, स्नायुकोषका विशाल समूह, न्युरोट्रान्समिटर, सिनाप्स इत्यादि)। हामी सचेत र संवेदनशील महसुस गर्छौं, तर ठ्याक्कै कति भनेर नाप्न सक्दैनौं। तैपनि हामी चेतन छौं कि छैनौं भन्ने आधारभूत तथ्य भने निर्धारण गर्न सक्छौं। मस्तिष्कलाई पूरै निष्क्रिय पारिदिनुहोस् (जस्तै मस्तिष्क-मृत्युमा) र त्यो व्यक्ति न सचेत रहन्छ न चेतन। तर अवलोकनले भ्रममा पार्न सक्छ, त्यसैले प्रविधि प्रयोग गरौं। EEG ले मस्तिष्क-तरंग नाप्छ; जागा अवस्थामा मात्र होइन निद्रामा समेत हामी क्रमबद्ध तरंग देख्छौं — जुन, प्रचलित धारणाविपरीत, बेहोसी होइन बरु न्यून सजगताको अवस्था हो। जब मस्तिष्कमा रक्त-आपूर्ति रोकिन्छ (ठूलो स्ट्रोक) र मस्तिष्क मर्छ — मुटु र फोक्सो मेसिनको सहायताले चले पनि — ती तरंगहरू हराउँछन्। fMRI र PET स्क्यानले पनि त्यही कथा भन्छन्। जुनसुकै विधि होस्, निष्कर्ष पक्का छ: मस्तिष्क मर्दा त्यसभित्रको गतिविधि हराउँछ, र सँगै हाम्रो चेतना पनि। यदि चेतना मस्तिष्कबाहिर रहन्थ्यो — जस्तो द्वैतवाद वा धर्मशास्त्रले प्रस्ताव गरे — भने हजारौं, होइन भने लाखौंको नमुनामा कम्तीमा केही व्यक्ति त मस्तिष्क पूर्ण र अपरिवर्तनीय रूपमा मरिसक्दा पनि केही सजगता कायम राख्ने देखिनुपर्थ्यो। तर देखिँदैन।

चेतना मानव मस्तिष्कबाहिर अस्तित्वमा रहन सक्दैन भन्ने स्थापित गर्न यति नै पर्याप्त छ। रहन सक्छ भन्ने लाग्छ भने, मलाई एउटा पूर्ण मस्तिष्क-मृत व्यक्ति देखाउनुहोस् जो कम्तीमा थोरै भए पनि सचेत होस्। यसले देकार्तको शास्त्रीय द्वैतवादी तर्कलाई — शरीरबाट स्वतन्त्र भएर तैरने मन — खण्डित गर्छ। यो आफैंले अनुभव किन यस्तो महसुस हुन्छ भन्ने हरेक गहन प्रश्नको जवाफ दिँदैन — त्यो साँचो हो। तर गुरुहरूले बेच्ने त्यो संस्करणलाई भने यसले पक्कै मार्छ, जहाँ आत्म मस्तिष्कबाट छुट्टिएर कतै तैरिँदै जान्छ। त्यो दाबी परीक्षणयोग्य छ, र असफल हुन्छ।

धारणा (Perception)

हामी कुनै कुरा कसरी अनुभव गर्छौं? सरल भाषामा, धारणा भनेको एउटा ग्रहण-इकाईले जानकारी लिएपछि एउटा प्रशोधक-इकाईले त्यो भौतिक जानकारीको व्याख्या गर्ने प्रक्रिया हो। दृष्टितिरै फर्कौं: मस्तिष्कले रेटिना र दृष्टि-स्नायुमार्फत प्रकाश ग्रहण गर्छ र त्यसलाई रंगको अनुभव निर्माण गरेर चिनो लगाउँछ। रंगहरू स्नायुतन्त्रबाहिर भौतिक संसारमा अस्तित्वमै हुँदैनन् — ती त मस्तिष्कले कच्चा विद्युतीय तथ्याङ्कलाई व्यवस्थित बनाएर व्यवहार निर्देशित गर्ने तरिका मात्र हुन्। ध्वनिको हकमा पनि उही कुरा हो: कम्पन भौतिक संसारमा हुन्छ, तर “ध्वनि” ती कम्पनको मस्तिष्कीय व्यवस्थापन हो। संसारप्रतिको हाम्रो सम्पूर्ण धारणा यस्तै निर्माणहरूको एउटा संग्रह हो, जुन एउटै निर्बाध कुराजस्तो महसुस हुन्छ।

धारणालाई सरल रूपमा बुझ्न, प्रसिद्ध “पाँच इन्द्रिय” को धारणालाई बिर्सनुहोस् — यी पाँचभन्दा धेरै छन्, र ती पाँच अंगभित्रै फरक-फरक ग्राहकहरूले फरक जानकारी मस्तिष्कका फरक भागमा पठाउँछन्। पाँचबाहेक हामीसँग प्रोप्रियोसेप्सन (जोर्नीमा अवस्था बोध गर्ने इन्द्रिय), स्नायु र मांसपेशीभित्रका ग्राहक, अन्य अंगभित्रका ग्राहक, र छालामा भिन्न-भिन्न संवेदनाका लागि ग्राहकहरूको विशाल भण्डार छ (त्यसैले “छालाले छुवाइ मात्र थाहा पाउँछ” भन्नु ठूलो अल्पकथन हो)। बिराम (जस्तै उपचार नभएका मधुमेहीमा) मा खुट्टाको पीडा-संवेदना गुम्यो भने थाहै नपाई चोट लाग्न सक्छ — किनकि घाउ जोगाउने जति सजगता हुँदैन। एउटा इन्द्रिय गुमे अरूले पूर्ति गर्छन् (दृष्टिविहीनले छुवाइ र श्रवणले बाटो हिँड्छन्), तर मस्तिष्कमा संवेदनाहरूको निरन्तर प्रवाह — निद्रामा समेत — नै हामीलाई आफू र वरपरप्रति सचेत राख्ने कुरा हो।

अहिलेसम्ममा तपाईंले मस्तिष्कलाई कम्प्युटरसँग दाँज्न थाल्नुभयो होला — इनपुट, प्रशोधक, आउटपुट। ठ्याक्कै त्यस्तो होइन। कम्प्युटरमा प्रशोधकदेखि मोनिटरसम्मको बाटो काटिदिनुहोस् र प्रशोधन भइरहे पनि अवलोकनकर्ताले आउटपुट पढ्न सक्दैन। मस्तिष्क फरक छ: यो एकैसाथ प्रशोधक पनि हो र अवलोकनकर्ता पनि — एउटा आत्म-सचेत कम्प्युटर चिपको कल्पना गर्नुहोस्, अनि तपाईं नजिक पुग्नुहुन्छ। त्यो पनि अपुग नै हो, किनकि मस्तिष्क एउटा प्रशोधक होइन बरु ८६ अर्बभन्दा बढी प्रशोधकहरूको समूह हो। अनि अध्ययन गर्न गाह्रो हुने हक यसले कमाएकै छ: हाम्रो शरीरका करिब २०,००० जिनमध्ये करिब १४,००० केन्द्रीय स्नायुतन्त्रमा अभिव्यक्त हुन्छन् — करिब ७०% जिन मस्तिष्क र मेरुदण्ड निर्माणमा खर्च हुन्छन्, जुन जैविक संसारकै सबैभन्दा जटिल अंग हुन्। त्यसो भए, स्नायुविज्ञान जान्ने कसैले मन मस्तिष्कभित्र छैन भनेर कसरी विश्वास गर्न सक्छ?

त्यसैले चेतन सजगता मस्तिष्कभित्रै मात्र हुने प्रक्रियाबाट उत्पन्न हुन्छ, अन्त कतै होइन। देकार्तको द्वैतवाद आज किन टिक्दैन? किनभने यो निर्भरता बारम्बार, कुनै पनि व्यवस्थित परिवेशमा, वैज्ञानिक प्रक्रिया बुझ्ने जोकोहीले देखाउन सक्छ। यसैकारण म दोहोर्‍याइरहन्छु: तपाईं आफ्नो मस्तिष्कले बनाएको कुरा हुनुहुन्छ, र तपाईंको मस्तिष्क तपाईंको ‘स्व’ को जन्मदाता मात्र हो।

पहिचान

“तपाईं आफ्नो मस्तिष्कले बनाएको कुरा हुनुहुन्छ, र तपाईंको मस्तिष्क तपाईंको ‘स्व’ को जन्मदाता मात्र हो।”

पहिचान हामी सबैलाई प्रिय हुन्छ। हामी प्रत्येकसँग या त प्रदत्त पहिचान हुन्छ या त अभ्यस्त पहिचान। पहिचान अरूले हाम्रो रोजाइबिना दिन सक्छन् (हाम्रो नाम, वा जन्मसँगै आउने राष्ट्रियताजस्तो सामूहिक सदस्यता), वा पछि आफ्नै रोजाइले हामी आफैं अपनाउँछौं (जन्मनाम, जात वा राष्ट्रियता बदल्नु)। अभ्यस्त पहिचान त्यो हो जुन जन्मैदेखि सँगै रहेकाले तपाईंले अपनाउनुभएको हुन्छ — धर्म वा राष्ट्रियतासँग गाँसिएको कठोर स्व-भाव। अरूले दिएको पहिचानलाई एकातिर राखेर सोधौं, बाँकी कुराले के निर्धारण गर्छ? हामीलाई हामी बनाउने कुरा के हो?

प्रकृति-बनाम-संस्कार (nature versus nurture) को बहस धेरैलाई थाहा छ। पहिचानलाई फराकिलो अर्थमा बुझ्न, “बनाम” लाई “र” ले बदल्नुहोस् — यो प्रकृति रसंस्कार दुवै हो, किनकि यी दुई परस्पर अनन्य होइनन्। प्रकृति भन्नाले मानवीय नियन्त्रणबाहिरका कुरा — हाम्रो आनुवंशिक बनोट, गर्भमा स्नायुतन्त्रको विकास, जन्मआसपास वा पछि लाग्ने रोग वा चोट। संस्कार भन्नाले समाजको प्रत्यक्ष प्रभाव — हामी जन्मेको समुदाय, हाम्रा आमाबुबा, हाम्रा साथी, हाम्रा सम्बन्ध। हुर्कंदै जाँदा मस्तिष्कले यी सबै जानकारी आफैं विकसित हुँदै प्रशोधन गर्छ, र हरेकका लागि फरक-फरक तरिकाले प्रशोधन गर्छ, किनकि हरेक मस्तिष्क उस्तै तर एकसाथ धेरै फरक हुन्छ। यी जटिल अन्तरक्रिया — साथै मस्तिष्कले स्मृति र व्यवहारलाई निरन्तर सच्याइरहने काम — अन्ततः एउटा पहिचानमा बस्छन्, विशेषतः मस्तिष्कको द्रुत विकास करिब २६ देखि ३० वर्षपछि रोकिँदा, जब अझ कठोर स्व-भाव बस्न थाल्छ।

आफ्नै क्लोनको कल्पना गर्नुहोस्, कुनै सापटी कोखबाट जन्मेको, तपाईंकै बाल्यकालकै ठ्याक्कै परिस्थितिमा हुर्किएको। के ऊ तपाईं बन्छ? सैद्धान्तिक रूपमा, यदि तपाईंले बाल्यकालको हरेक परिस्थिति फेम्टोसेकेन्डसम्म नक्कल गर्न सक्नुभयो र उसको जीवविज्ञान सधैं आफ्नैसँग मिलाउन सक्नुभयो भने, सायद हो। तर वास्तवमा, सधैं होइन — यति धेरै कुरा छन् जुन तपाईं कहिल्यै नियन्त्रण गर्न सक्नुहुन्न, र कुनै दुई घटनाक्रम ठ्याक्कै उस्तै गरी घट्दैनन्। एकनासे जुम्ल्याहाहरूले पनि यही कुरा देखाउँछन्: आनुवंशिक रूपमा एक-अर्काका क्लोन, तैपनि जीवनभरमा उनीहरूको आ-आफ्नै रुचि, पहिचान र रोजाइ बन्छन्। त्यसैले प्रकृति र संस्कार, अलिकति अनियमितताको छिटोसहित, हाम्रो अनुपम स्व-भाव बनाउँछन्।

मस्तिष्कको भूमिका अझ प्रत्यक्ष रूपमा हेर्न चाहनुहुन्छ भने, मस्तिष्क आफैं बदलिँदा के हुन्छ हेर्नुहोस्। दुई गोलार्धलाई जोड्ने कर्पस क्यालोसम काटिदिनुहोस् — “स्प्लिट-ब्रेन” शल्यक्रिया — र एउटै खप्परभित्र दुई आंशिक रूपमा स्वतन्त्र चेतन-धारा देखापर्न सक्छन्: मस्तिष्क विभाजित हुँदा स्वको एकता नै चिरा पर्छ। रेल कामदार फिनियस गेजले झैं प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्समा चोट लाग्यो भने व्यक्तित्वै बदलिन्छ। तन्तु चोट लाग्यो वा हटाइयो भने व्यक्ति त्यसैअनुरूप बदलिन्छ। स्वले मस्तिष्कलाई पछ्याउँछ, मस्तिष्कले स्वलाई होइन — त्यसैले तपाईंको पहिचान र व्यक्तित्व पनि मस्तिष्कबाहिर छैनन्।

मृत्यु र परलोक

मर्दा के हुन्छ? त्यो तपाईंले मृत्युलाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ भन्नेमा भर पर्छ। दार्शनिक रूपमा, तपाईं र अरूले चिनेको संसारबाट तपाईं हराउँदा तपाईं मर्नुहुन्छ। वैज्ञानिक रूपमा, मृत्यु त्यो बिन्दु हो जब तपाईंको जैविक शरीरले — मस्तिष्कसहित, र विशेषतः मस्तिष्कले — काम गर्न छोड्छ। यसैकारण मस्तिष्क-मृत्यु (शरीर बाँचे पनि मस्तिष्क मरेको अवस्था) सामाजिक र कानुनी रूपमा यति महत्त्वपूर्ण हुन्छ। मस्तिष्क नै तपाईंको सजगता र पहिचानको स्रोत हो; यो अपरिवर्तनीय रूपमा रोकिँदा, तपाईंको अस्तित्व सकिन्छ।

कसैले भन्न सक्छन्, अहिले मस्तिष्क मरेको त्यो व्यक्तिको “भाव” भने रहिरहन्छ। केही हदसम्म सत्य हो — तर अप्रशिक्षित आँखालाई त्यो व्यक्तिको आत्मनिष्ठ अंश अझै बाँचेजस्तो लाग्छ, जसलाई धेरैले ‘आत्मा’ भन्छन्। त्यो “भाव” यसकारण रहिरहन्छ कि अरूका मस्तिष्कहरूले त्यो व्यक्तिका गुणका सम्झना ग्रहण र भण्डारण गरिरहेका हुन्छन्। यसैले “आत्मा”, अर्थात् शरीरलाई नाघेर रहने मन, समय र स्थानले छुट्टिएका विभिन्न संस्कृतिमा यति व्यापक छ: आत्मा वास्तवमा अरू मानिसका मस्तिष्कमा भण्डारण भएको त्यो व्यक्तिबारेको जानकारी मात्र हुनसक्छ। अनि कुनै दुई व्यक्तिको कुनै एक व्यक्तिबारेको धारणा उस्तै हुँदैन — सद्गुरुबारे मेरो धारणा उहाँको नजिक हुनेहरूको भन्दा फरक हुन्छ।

मानिसहरूले मन शरीरलाई नाघेर रहन्छ भन्ने विश्वास गरेकाले परलोकको अवधारणा सायद जन्मियो — आधुनिक विज्ञानबिना, मानिस आफ्नो शरीरबाहिर रहन्छ भन्नु नै सामान्य बुझाइ थियो। आज परलोकले कुनै गम्भीर वैज्ञानिक अध्ययनमा ठाउँ पाउँदैन। मानिसले किन परलोक (पुनर्जन्म, स्वर्ग-नरक) मा विश्वास गर्छन् भन्ने मनोविज्ञान त हामी जाँच्न सक्छौं, तर शास्त्रमा वर्णित परलोक शाब्दिक रूपमै सत्य हो भन्ने धारणा एउटा आधारभूत समस्यामा अल्झिन्छ: यो परीक्षण-अयोग्य छ, अड्कल र प्रमाणित गर्नै नसकिने आधारमा अडेको। जब हामीलाई बलियो विश्वासका साथ थाहा छ कि मस्तिष्क नै हाम्रो सजगता, पहिचान र व्यक्तित्वको आसन हो, तब ती कुराहरू मरेको व्यक्तिको मस्तिष्कबाहिर (अरूका मस्तिष्कमा सम्झनाबाहेक) रहन्छन् भन्नुको तुक छैन। भूत-प्रेत र आत्माका पुराना धारणालाई हामी त्यतिबेलाको प्रविधिको सीमाभित्र यथार्थ बुझ्ने प्रारम्भिक प्रयासका रूपमा पढ्न सक्छौं। तर आज, परलोकमाथिको आफ्नो विश्वास पुष्टि गर्न अलौकिक व्याख्यातिर हात पसार्नु भनेको प्रमाणबाट मुख फर्काउनु हो। सायद यसले सान्त्वना दिन्छ, सायद यो प्रियजन गुमाएपछिको सम्हालिने उपाय हो — त्यो मानवीय र बुझ्न सकिने कुरा हो — तर प्रमाणले यसलाई समर्थन गर्दैन। मृत्युपछि तपाईं अरू मानिसका मस्तिष्कमा भण्डारित जानकारीका रूपमा मात्र बाँच्नुहुन्छ। के त्यो सबै जानकारी जोडिएर ठ्याक्कै तपाईं बन्छ? सायद बन्दैन।

निष्कर्ष

त्यसैले मस्तिष्क नै हाम्रो चेतन सजगता, व्यक्तित्व, स्मृति, रोजाइ, कार्य, रुचि र संवेदनशीलताको आसन हो भन्नेमा थोरै मात्र शंका छ। के ब्याक्टेरिया संवेदनशील छ? सायद छैन। के हामी छौं? हो, छौं — र त्यसको स्पष्ट जिम्मेवार हाम्रो मस्तिष्क हो।

अब, कोही-कोही “यो सबै मस्तिष्क हो” सुन्नेबित्तिकै विज्ञानले आफ्नो भित्री जीवनलाई नक्कली भनिरहेको ठान्छन् — र ठ्याक्कै यही डर गुरुहरूले फाइदा उठाउँछन्। त्यसैले म के होइन भन्दैछु, प्रस्ट पारौं। म तपाईंको अनुभव भ्रम हो, वा तपाईं “खाली रसायन मात्र” हो भन्दै छैन। तपाईंको भित्री जीवन पूर्ण रूपले वास्तविक छ — कल्पना, माया, शोक, संगीत, बिहानको चियाको स्वाद, सबै वास्तविक छन्। म त यति भन्दैछु कि यी मस्तिष्कले उत्पन्न गर्छ र मस्तिष्कबाट छुट्टिएर तैरिँदैनन्। पेटले पाचन उत्पन्न गरेजस्तै सोच्नुहोस्: पाचन वास्तविक छ, तर त्यो पेटमाथि तैरने छुट्टै पदार्थ होइन — त्यो त पेटले गर्ने काम हो। चेतना मस्तिष्कले गर्ने काम हो: एउटा साँचो, प्रथम-पुरुष अनुभव जुन एकैसाथ पूर्ण रूपले जैविक प्रक्रिया पनि हो — कुनै दोस्रो, प्रेतात्मक पदार्थको आवश्यकता छैन।

यसैकारण “मस्तिष्क त खाली कम्प्युटर हो” भन्नुले यसलाई कम आँक्छ। एउटै प्रोग्राम धेरै फरक मेसिनमा चलाउन सकिन्छ, र त्यसैगरी पीडाजस्तो अनुभूति कुनै एउटै कोष-ढाँचासँग ठ्याक्कै मिल्दैन — एउटा अक्टोपस, वा कुनै दिन सायद कुनै मेसिनले पनि, पूर्णतः फरक बनोटमा बनेर पनि केही महसुस गर्न सक्छ। मानसिक जीवन पूर्ण रूपले भौतिक छ, तैपनि यसलाई तार-जडानको एउटै सफा वर्णनमा खिच्न सकिँदैन: वास्तविक, भौतिक, र एउटै सूत्रमा घटाउन नसकिने — एकैसाथ। (यी अवधारणाका पाठ्यपुस्तकीय नाम जैविक प्रकृतिवाद (biological naturalism) र अघटाउनयोग्य भौतिकवाद (non-reductive physicalism) हुन्, तर नामभन्दा सरल विचार बढी महत्त्वपूर्ण छ।) गुरुहरूलाई चाहिन्छ — तपाईंले विश्वास गर्नुपर्छ कि विज्ञानले तपाईंको भित्री जीवनलाई अर्थहीन बनाइदिन्छ, ताकि उहाँहरूले त्यो अर्थ तपाईंलाई फेरि बेच्न सकून्। तर त्यसो हुँदैन, र तपाईंले त्यो किनिराख्नु पनि पर्दैन।

आफ्ना जस्तै मस्तिष्क भएका अरूसँग आत्मनिष्ठ संवेदना अनुभव गर्न र बाँड्न हामीलाई मस्तिष्क चाहिन्छ। हामी त्यो भाषामार्फत सञ्चार गर्छौं, र यही नै अरू नरवानर र स्तनधारीबाट हामीलाई छुट्याउने प्रमुख तथ्य हो: हाम्रा व्यक्तिगत मस्तिष्कले उब्जाएको कुरा बाँड्न हामी भाषा प्रयोग गर्छौं। कुकुर पनि संवेदनशील र आत्म-सचेत हुन्छ, तर त्यसको अन्तरक्रियाको दायरा हाम्रोभन्दा सीमित छ, किनकि हाम्रो मस्तिष्कले भाषा उब्जाउने र बुझ्ने अझ धनी क्षमता विकास गर्‍यो — जसले हामीलाई आफ्ना अवलोकन र विचार, अमूर्त समेत, युग र सिमानापार पुर्‍याउन र सभ्यता निर्माण गर्न सक्षम बनायो। भाषा उब्जाउने मस्तिष्क नै हामीलाई मानव बनाउने कुरा हो।

आत्म-सजगताको भौतिक स्वरूप धेरैलाई पच्न गाह्रो हुन्छ, आंशिक रूपमा त्यसकारण कि हामीसँग आफूलाई दाँज्न अर्को कुनै भाषा-बोल्ने संवेदनशील जीव छैन। हामीजस्तै कुनै परग्रही प्रजाति नभेटिएसम्म, वा आफू आत्म-सचेत छु भनी विश्वास दिलाउने कुनै कृत्रिम बुद्धिमत्ता नबनाएसम्म, कोही-कोहीले चेतनाको मस्तिष्क-सिद्धान्त नै स्वीकार नगर्न सक्छन् — र तबसम्म, हामीले थोमस नेगलको प्रश्न, “चमेरो हुनु कस्तो लाग्दो हो?”, पूरै बुझ्न नसक्ने पनि हुनसक्छ। त्यो साँच्चै खुला र सार्थक प्रश्न हो। तर मस्तिष्क नै सम्पूर्ण आत्मनिष्ठ अनुभवको आसन हो भन्ने आधारभूत आधार नै नस्वीकारी हामी त्यसमा विवेकपूर्वक कसरी पुग्न सक्छौं? विज्ञानलाई अझै पूरै थाहा नभएको कुरा यी घटना मस्तिष्कमा ठ्याक्कै कहाँ र कसरी उब्जिन्छन् भन्ने मात्र हो — तर ती मस्तिष्कभित्रै कतै हुन् भन्नेमा थोरै शंका छ। यो विश्वासै नलाग्दो, सहजबोधविपरीत, घटाउने जस्तो लाग्न सक्छ, तर प्रमाण त्यतै देखाउँछ, र हामीले तथ्यलाई जस्तो छ त्यस्तै स्वीकार्नुपर्छ — आफूलाई जति सजिलो लाग्छ त्यसो होइन। मन मस्तिष्कबाट स्वतन्त्र छ भनी कसैले देखाउन — खाली दाबी होइन — नसकेसम्म, त्यो दाबी गम्भीर विचारयोग्य हुँदैन।

साल्वाडोर डालीको "स्मृतिको स्थायित्व"

समयको तरलता, मानवीय स्मृतिको लचक्यता र वास्तविकताको कोमलतालाई प्रतीक बनाइरहेको एउटा चित्रकला