भाग १ — मन र चेतनाबारे सबैभन्दा बलिया प्रतिस्पर्धी विचारहरू
मेरी (Mary) को प्रसिद्ध विचार-प्रयोग लिऔँ, जो एउटा सेतो-कालो कोठामा थुनिएकी एक स्नायुवैज्ञानिक हुन्। उनले रातो रङबारेको हरेक भौतिक र गणितीय तथ्य सिकेकी छन् — निश्चित तरंगदैर्घ्य, विभिन्न रंगछायाका कोड, रातो बनाउन अन्य रङ मिसाउने नियम, इत्यादि — तर उनले आफैँले रातो रङ कहिल्यै देखेकी छैनन्। यदि उनी एक दिन बाहिर निस्केर रातो देख्छिन् भने, प्रश्न यो हो — के उनले केही नयाँ सिक्छिन्? यो प्रयोग (“ज्ञान तर्क” — knowledge argument) मूलतः दार्शनिक फ्र्यांक ज्याक्सन (Frank Jackson) ले सन् १९८२ मा भौतिकवादविरुद्धको तर्कका रूपमा रचेका थिए — यसको अन्तर्ज्ञान यो हो कि मेरीले केही नयाँ सिक्छिन्, जसले भौतिक तथ्यहरूले मात्र सचेत अनुभवबारे सबै कुरा समेट्दैनन् भन्ने अर्थ दिन्छ। सहज रूपमा, हामीमध्ये अधिकांश “हो” भन्नतर्फ ढल्किन्छौँ, किनकि हामी आफ्ना आत्मपरक अनुभवलाई महत्त्व दिन्छौँ।
मन, चेतना र जीवविज्ञानका बारेमा
मेरो लक्ष्य यी विचार र तर्कहरूलाई सबैका लागि सुलभ बनाउनु हो, किनकि म आफैँ पनि यिनका बारेमा निरन्तर सिकिरहेको छु; मलाई लाग्छ, प्रत्येक सचेत प्राणी आफैँमा एउटा प्रयोगशाला हो र आफ्ना अनुभव के हुन् भनेर तिनका पछाडिको संयन्त्र जेसुकै भए पनि अन्वेषण गर्ने अधिकार राख्छ। सबैसँग मेरो एउटै अनुरोध छ — त्यो अन्वेषणका क्रममा अलि बढी व्यवस्थित र इमानदार हुनुहोस्; अन्यथा हाम्रा विचारहरू धेरै हल्लाले धमिलिनेछन्, जसले अन्ततः ज्ञान, बुझाइ र प्रज्ञा प्राप्त गर्ने हाम्रो लक्ष्यलाई नै अलमल्याउनेछ। मलाई दृढ विश्वास छ — विषय जेसुकै होस्, तपाईं जुनसुकै संस्कृति वा भूगोलका होऊन्, कुनै पनि प्रकारको ज्ञान र बुझाइका लागि विचारको स्पष्टता अत्यावश्यक छ।
Part I — The strongest competing ideas on mind and consciousness
Take the famous thought experiment of Mary, a neuroscientist trapped in a black-and-white room. She has learned every physical and mathematical fact about the color red — specific wavelengths, codes for different shades, rules for mixing other colors to create red, and so forth — but has never seen the color red herself. If she steps outside one day and sees red, the question is: does she learn something new? This experiment (the “knowledge argument”) was originally devised by philosopher Frank Jackson in 1982 as an argument against physicalism — the intuition being that Mary does learn something new, which would imply that physical facts alone don’t capture everything about conscious experience. Intuitively, most of us are inclined to answer “yes”, because we give importance to our subjective experiences.
On mind, consciousness and biology
My goal is to make these ideas and arguments accessible for everyone as I continually learn about them myself, as I think any conscious being is a lab on their own and has the right to explore what their experiences are regardless of the mechanisms behind them. My one appeal to everyone is to be a bit more systematic and honest during that exploration; otherwise, our thoughts will be obscured by a lot of noise which will end up confounding our goal of attaining knowledge, understanding and wisdom. I firmly believe clarity of thought is vital for knowledge and understanding of any kind, regardless of the topic, no matter what culture or geography you are from.
गरुड पुराणमा पृथ्वी–सूर्य दूरी र ध्यानजन्य ‘अतिचेतना’ (सङ्क्षिप्त)
“पहिलो समस्या— किताबै गलत। गरुड पुराण त मृत्यु–संस्कारमा पढिन्छ; यसले उल्लेख गर्ने एकमात्र दूरी आत्माले मृत्युलोक (यमलोक) पुग्ने बाटो हो— छयासी हजार योजन। सूर्यको कुनै कुरै छैन। मानिसहरूले उद्धृत गर्ने ‘सूर्य’वाला हरफ त हनुमान चालीसाको हो— झन्डै सन् १६०० मा लेखिएको भक्ति–कविता, बल्ल ४०० वर्ष पुरानो, अनि संस्कृतमा होइन, अवधी बोलीमा। त्यसैले दाबी पहिलो खुड्किलामै ढल्छ— किताब पनि गलत, अनि आधुनिक।”
गरुड पुराणमा पृथ्वी–सूर्य दूरी र ध्यानजन्य ‘अतिचेतना’
गरुड पुराणभित्र, दोस्रो खण्ड— जसलाई प्रेत कल्प वा प्रेत खण्ड भनिन्छ— मृत्यु–संस्कार र परलोकलाई समर्पित छ। अनुवादअनुसार फरक पर्न सक्छ, तर सामान्यतया अध्याय ३३, श्लोक ३ मा कुनै दूरीको नाप उल्लेख हुन्छ। त्यहाँ भगवान् विष्णु गरुडलाई भन्छन्— ‘मानव लोक र यमलोकबीचको मार्ग नापअनुसार छयासी हजार योजन लामो छ।’ गरुड पुराण सारोद्धार— मूल ग्रन्थको संक्षिप्त रूप— मा यही कुरा अध्याय २, ‘यमको मार्गको वर्णन’ मा यसरी आउँछ— ‘वैतरणीबाहेक यमको मार्ग छयासी हजार योजन लामो छ।’ यही संस्करणले आत्माले यमलोक पुग्न दिनको ठ्याक्कै २४७ योजन यात्रा गर्ने पनि उल्लेख गर्छ। ८६,००० लाई २४७ ले भाग गर्दा ३४८ दिन आउँछ— यसैकारण गरुड पुराणले सुरुमा झन्डै वर्षभरि नै किरिया–प्रथा गर्न सिफारिस गरेको थियो, दैनिक पाठसहित— उद्देश्य थियो, मृतकको आत्मा यमलोक नपुगुन्जेल ती ३४८ दिन पर्खने। पछि क्षेत्रीय विद्वान्हरूले यसलाई १३ हप्ता र अन्ततः १३ दिनमा घटाए, किनभने मानिसको जीवन व्यस्त हुँदै गयो र वर्षभरिको किरिया–प्रथा व्यावहारिक रहेन।
Garud Puran, distance from earth to sun, and meditation
It is very easy to make absurd claims — yet look at how much work it took just to get to the bottom of these few. Don’t feel bad about that asymmetry; I happen to be a weird guy who enjoys the mental exercise. Picking apart claims I’m skeptical of is, for me, a way of thinking better. It is also why this blog is called Sandehakari — doubt first, then find out. I approached these claims by giving the people making them the benefit of the doubt rather than dismissing them outright. Then I examined the claims on their own terms, looked up the sources they pointed to (here, the Sanatan/Hindu scriptures), and checked whether their logic held and whether they contradicted their own stated knowledge.
चेतनाको बारेमा
त्यसैले मस्तिष्क नै हाम्रो चेतन सजगता, व्यक्तित्व, स्मृति, रोजाइ, कार्य, रुचि र संवेदनशीलताको आसन हो भन्नेमा थोरै मात्र शंका छ। के ब्याक्टेरिया संवेदनशील छ? सायद छैन। के हामी छौं? हो, छौं — र त्यसको स्पष्ट जिम्मेवार हाम्रो मस्तिष्क हो।
अब, कोही-कोही “यो सबै मस्तिष्क हो” सुन्नेबित्तिकै विज्ञानले आफ्नो भित्री जीवनलाई नक्कली भनिरहेको ठान्छन् — र ठ्याक्कै यही डर गुरुहरूले फाइदा उठाउँछन्। त्यसैले म के होइन भन्दैछु, प्रस्ट पारौं। म तपाईंको अनुभव भ्रम हो, वा तपाईं “खाली रसायन मात्र” हो भन्दै छैन। तपाईंको भित्री जीवन पूर्ण रूपले वास्तविक छ — कल्पना, माया, शोक, संगीत, बिहानको चियाको स्वाद, सबै वास्तविक छन्। म त यति भन्दैछु कि यी मस्तिष्कले उत्पन्न गर्छ र मस्तिष्कबाट छुट्टिएर तैरिँदैनन्। पेटले पाचन उत्पन्न गरेजस्तै सोच्नुहोस्: पाचन वास्तविक छ, तर त्यो पेटमाथि तैरने छुट्टै पदार्थ होइन — त्यो त पेटले गर्ने काम हो। चेतना मस्तिष्कले गर्ने काम हो: एउटा साँचो, प्रथम-पुरुष अनुभव जुन एकैसाथ पूर्ण रूपले जैविक प्रक्रिया पनि हो — कुनै दोस्रो, प्रेतात्मक पदार्थको आवश्यकता छैन।
On Consciousness
“You are what your brain makes you, and your brain is nothing but the generator of your ‘self.’”
Most people know the nature-versus-nurture debate. To understand identity in the broadest sense, replace the “versus” with “and” — it is nature and nurture, because the two aren’t mutually exclusive. By nature I mean what’s largely outside human control — our genetic makeup, how the nervous system develops in the womb, diseases or injuries around birth or later. By nurture I mean the influence of society — the community we’re born into, our parents, our friends, our relationships. As we grow, the brain processes all this while still developing, and it processes it differently for everyone, because every brain is similar yet very different. These intricate interplays — plus the brain’s constant revising of memory and behavior — settle into a sense of identity, especially as the brain stops developing as rapidly after about 26 to 30 years of age, when a more rigid sense of self sets in.
This is also why “the brain is just a computer” undersells it. You can run the same program on very different machines, and in the same way a feeling like pain isn’t identical to one exact pattern of cells — an octopus, or one day perhaps a machine, could feel something while built completely differently. Mental life is fully physical, yet it can’t be flattened into a single tidy description of wiring: real, physical, and not reducible to one neat formula, all at once. (The textbook names for these positions are biological naturalism and non-reductive physicalism, but the plain idea matters more than the labels.) The mystics need you to believe science empties your inner life of meaning so they can sell the meaning back to you. It doesn’t, and you don’t need to buy it back.